‘De reis naar de maan is niet een overwinning maar een nederlaag voor de mensheid en voor het leven op aarde. Honderden miljarden gaan niet naar het evenwichtsherstel op aarde – zij vliegen de ruimte in. De biologen hebben de strijd verloren.’

Met deze confronterende conclusie begint jonkheer Marinus van der Goes van Naters op 8 november 1969 zijn aanklacht tegen de verkwanseling van natuur en milieu. Wereldwijd en niet in het minst in Nederland.

‘Het is allemaal bekend, maar de belangstelling ligt elders: bij de vooruitgang en de welvaart. Daarom zeggen wij juist nu: Terug naar de aarde.’

Dit motto van zijn spraakmakende redevoering tijdens het jaarcongres van de Contact-Commissie voor Natuur- en Landschapsbescherming, voorloper van de huidige Stichting Natuur en Milieu, is tevens de titel van een vers boek over ‘de rode jonker’ als visionair natuur- en milieubeschermer. Tot stand gebracht door zijn geestverwanten in Nijmegen, het rode bolwerk waar Van der Goes van Naters is geboren en begraven.

‘Hij was de eerste GroenLinkser binnen de PvdA’, benadrukt voormalig minister Jan Pronk tijdens presentatie van het boek waarin hij een uitgebreid voorwoord voor zijn rekening neemt.

Pronk slaat hier de spijker op zijn kop. Want als eerste fractievoorzitter van de naoorlogse PvdA in de Tweede Kamer manifesteert Van der Goes zich, tegen de partijstroom in, als invloedrijk strijder aan het groene front.

De Geelders gered

Frequent knokt Van der Goes tegen de agrarische schaalvergroting die ook huishoudt in de Brabantse natuur. Zo eist hij met succes dat de verantwoordelijke ministers De Geelders, het waardevolle Meierijse leembos, beschermen tegen volledige kaalslag door de ruilverkaveling die bij Liempde dan al aan de gang is.

Dichtsteen ter ere van Marinus van der Goes van Naters in het natuurgebied De Geelders bij Liempde. Dit monument staat langs de Savendonksestraat op de plek waar weer leembos is aangeplant.

Veelzeggend is vooral dat Van der Goes van Naters in ‘Terug naar de Aarde’ wijst op de ‘misschien gevaarlijkste’ bedreiging van de aarde: ‘het stijgende koolzuurgehalte in de gehele atmosfeer’. ‘Hierdoor wordt omstreeks het jaar 2000 een temperatuurstijging van enkele graden verwacht.’

‘Wat is de invloed op het poolijs, op het zeeniveau? Men heeft geen tijd en geen geld om het onpartijdig, grondig en op tijd te onderzoeken’, bekritiseert hij vooral de universiteiten en de overheid.

Dat er bijna 60 jaar na Van der Goes’ aanklacht meer dan voldoende is onderzocht over de ingrijpende gevolgen van klimaatverandering, lijdt geen twijfel. Overduidelijk is ook dat de aarde onverminderd opwarmt. Volgens de Wageningse klimaatexpert Tim van Hattum noodzaakt dit tot ‘de totale verbouwing van Nederland’.

Kwetsbaar Brabant

En als een van ’s lands ‘meest kwetsbare regio’s’ moet ook Brabant dringend klimaatbestendig worden gemaakt, zo luidt Van Hattums boodschap tijdens diens recente BMF-lezing in Tilburg.

Van die noodzaak hoeft hij de aanwezige groene strijders allerminst te overtuigen. Dat versterking van de Brabantse natuurgebieden – verarmd door zowel verdroging als water-, bodem- en luchtvervuiling – de basis moet vormen voor succesvol klimaatbeleid, staat in dit gezelschap als een paal boven water.

Geen maïsakkers maar biomassa

Dat vraagt om bufferzones, waar intensieve landbouw en veeteelt een forse stap terug moeten doen. Van Hattum: ‘Hier geen maïsakkers meer, maar biomassa voor de woningbouw.’

Om hevige nattigheid en droogte het hoofd te kunnen bieden is ook nog ongelooflijk veel ruimte nodig voor opslag van regenwater. Ook langs de grote rivieren en de Brabantse beken die structureel al zijn en nog worden verruimd. De klimaatbestendige kaart die Van Hattum deze avond laat zien, kleurt provinciaal veelvuldig blauw. Dit alles is uitgedokterd door specialisten van allerlei instituten die onder zijn leiding samenwerkten in het klimaatproject Nederland 2120.

‘We hebben de kennis en de oplossingen’, zegt hij.

Maar wie gaat dit allemaal regelen?

Deze hamvraag uit de zaal is doordrenkt met ongeloof.

Ook de spreker weet het niet, hoewel hij inmiddels zo’n beetje bij alle beleidsmakers in den lande is langs geweest. Wat Van Hattum wel weet is dat uitvoering van klimaatmaatregelen stuit op ‘ een hele kleine groep met hele grote belangen’. ‘De waan van de dag regeert.’

Ook Harwil de Jonge, tweede spreker van de avond, ondervindt dat aan den lijve. Als directeur vastgoed en duurzaamheid bij het Heijmans-concern poogt hij klimaatbestendige bouwprojecten van de grond te tillen. Als De Jonge zijn huiswerk hiervoor heeft gedaan, begint steevast het inleveren op de essentie om woningbouw te combineren met meer wateropvang en natuur in de wijken. ‘Dat is de wet van de glijdende ambities.’

Wat De Jonge vooral verontrust is ‘het heilige geloof dat alles met techniek is op te lossen’. ‘Overal prevaleert de technologie boven de biologie’, signaleerde Van der Goes van Naters al in 1969. En Pronk wijst in Nijmegen op het acute gevaar dat technologische ontwikkeling de mens gaat overstijgen. ‘Ik ben daar heel pessimistisch over.’

Vijand van de natuur

Volgens Van der Goes manifesteert de mens zichzelf al eeuwenlang als vijand van de natuur. ‘Het christendom en de islam zijn van die vijandigheid doortrokken. De mens is hoog, de natuur zondig …., dat dualisme heeft geleid tot massale verovering en vernietiging van de natuur en tot een aanval op onvervangbare hulpbronnen.’

Met deze harde boodschap beproeft Van der Goes de feestvreugde bij het 60-jarig bestaan van natuurbeheerder Het Noordhollands Landschap. De titel van zijn lezing uit 1976 is nog hoogst actueel: ‘Mens tegen natuur: een foutieve benadering’.