‘De reis naar de maan is niet een overwinning maar een nederlaag voor de mensheid en voor het leven op aarde. Honderden miljarden gaan niet naar het evenwichtsherstel op aarde – zij vliegen de ruimte in. De biologen hebben de strijd verloren.’
Met deze confronterende conclusie begint jonkheer Marinus van der Goes van Naters op 8 november 1969 zijn aanklacht tegen de verkwanseling van natuur en milieu. Wereldwijd en niet in het minst in Nederland.
‘Het is allemaal bekend, maar de belangstelling ligt elders: bij de vooruitgang en de welvaart. Daarom zeggen wij juist nu: Terug naar de aarde.’
Dit motto van zijn spraakmakende redevoering tijdens het jaarcongres van de Contact-Commissie voor Natuur- en Landschapsbescherming, voorloper van de huidige Stichting Natuur en Milieu, is tevens de titel van een vers boek over ‘de rode jonker’ als visionair natuur- en milieubeschermer. Tot stand gebracht door zijn geestverwanten in Nijmegen, het rode bolwerk waar Van der Goes van Naters is geboren en begraven.
‘Hij was de eerste GroenLinkser binnen de PvdA’, benadruktvoormalig minister Jan Pronk tijdens de presentatie van het boek waarin hij een uitgebreid voorwoord voor zijn rekening neemt.
Pronk slaat hier de spijker op zijn kop. Want als eerste fractievoorzitter van de naoorlogse PvdA in de Tweede Kamer manifesteert Van der Goes zich, tegen de partijstroom in, als invloedrijk strijder aan het groene front.
De Geelders gered
Frequent knokt Van der Goes tegen de agrarische schaalvergroting die ook huishoudt in de Brabantse natuur. Zo eist hij met succes dat de verantwoordelijke ministers De Geelders, het waardevolle Meierijse leembos, beschermen tegen volledige kaalslag door de ruilverkaveling die bij Liempde dan al aan de gang is.
Dichtsteen ter ere van Marinus van der Goes van Naters in het natuurgebied De Geelders bij Liempde. Dit monument staat langs de Savendonksestraat op de plek waar weer leembos is aangeplant.
Veelzeggend is vooral dat Van der Goes van Naters in ‘Terug naar de Aarde’ wijst op de ‘misschien gevaarlijkste’ bedreiging van de aarde: ‘het stijgende koolzuurgehalte in de gehele atmosfeer’. ‘Hierdoor wordt omstreeks het jaar 2000 een temperatuurstijging van enkele graden verwacht.’
‘Wat is de invloed op het poolijs, op het zeeniveau? Men heeft geen tijd en geen geld om het onpartijdig, grondig en op tijd te onderzoeken’, bekritiseert hij vooral de universiteiten en de overheid.
Dat er bijna 60 jaar na Van der Goes’ aanklacht meer dan voldoende is onderzocht over de ingrijpende gevolgen van klimaatverandering, lijdt geen twijfel. Overduidelijk is ook dat de aarde onverminderd opwarmt. Volgens de Wageningse klimaatexpert Tim van Hattum noodzaakt dit tot ‘de totale verbouwing van Nederland’.
Kwetsbaar Brabant
En als een van ’s lands ‘meest kwetsbare regio’s’ moet ook Brabant dringend klimaatbestendig worden gemaakt, zo luidt Van Hattums boodschap tijdens diens recente BMF-lezing in Tilburg.
Van die noodzaak hoeft hij de aanwezige groene strijders allerminst te overtuigen. Dat versterking van de Brabantse natuurgebieden – verarmd door zowel verdroging als water-, bodem- en luchtvervuiling – de basis moet vormen voor succesvol klimaatbeleid, staat in dit gezelschap als een paal boven water.
Geen maïsakkers maar biomassa
Dat vraagt om bufferzones, waar intensieve landbouw en veeteelt een forse stap terug moeten doen. Van Hattum: ‘Hier geen maïsakkers meer, maar biomassa voor de woningbouw.’
Om hevige nattigheid en droogte het hoofd te kunnen bieden is ongelooflijk veel ruimte nodig voor opslag van regenwater. Ook langs de grote rivieren en de Brabantse beken die structureel al zijn en nog worden verruimd. De klimaatbestendige kaart die Van Hattum deze avond laat zien, kleurt provinciaal veelvuldig blauw. Dit alles is uitgedokterd door specialisten van allerlei instituten die onder zijn leiding samenwerkten in het klimaatproject Nederland 2120.
‘We hebben de kennis en de oplossingen’,zegt hij.
Maar wie gaat dit allemaal regelen?
Deze hamvraag uit de zaal is doordrenkt met ongeloof.
Ook de spreker weet het niet, hoewel hij inmiddels zo’n beetje bij alle beleidsmakers in den lande langs is geweest. Wat Van Hattum wel weet is dat uitvoering van klimaatmaatregelen stuit op ‘ een hele kleine groep met hele grote belangen’. ‘De waan van de dag regeert.’
Ook Harwil de Jonge, tweede spreker van de avond, ondervindt dat aan den lijve. Als directeur vastgoed en duurzaamheid bij het Heijmans-concern poogt hij klimaatbestendige bouwprojecten van de grond te tillen. Als De Jonge zijn huiswerk hiervoor heeft gedaan, begint steevast het inleveren op de essentie om woningbouw te combineren met meer wateropvang en natuur in de wijken. ‘Dat isde wet van de glijdende ambities.’
Wat De Jonge vooral verontrust is ‘het heilige geloof dat alles met techniek is op te lossen’. ‘Overal prevaleert de technologie boven de biologie’, signaleerde Van der Goes van Naters al in 1969. En Pronk wijst in Nijmegen op het acute gevaar dat technologische ontwikkeling de mens gaat overstijgen. ‘Ik ben daar heel pessimistisch over.’
Vijand van de natuur
Volgens Van der Goes manifesteert de mens zichzelf al eeuwenlang als vijand van de natuur. ‘Het christendom en de islam zijn van die vijandigheid doortrokken. De mens is hoog, de natuur zondig …., dat dualisme heeft geleid tot massale verovering en vernietiging van de natuur en tot een aanval op onvervangbare hulpbronnen.’
Met deze harde boodschap beproeft Van der Goes de feestvreugde bij het 60-jarig bestaan van natuurbeheerder Het Noordhollands Landschap. De titel van zijn lezing uit 1976 is nog hoogst actueel: ‘Mens tegen natuur: een foutieve benadering’.
‘In een land waar de toekomst Vecht met het verleden Ver van hier In onrustige steden Ver van dit strand‘
Fragment uit een lied waarmee Stef Bos in 2001 zijn gevoelens bezingt over Witsand, een schilderachtig badplaatsje aan de Zuidafrikaanse zuidkust.
Witsand ligt op ruim drie uur rijden van Kaapstad waar de Nederlandse zanger semipermanent woont en de misdaad welig tiert.
‘En ik volg mijn schaduw langs een eindeloos strand, waar je omkijkt en ziet hoe je sporen verdwijnen’.
Bos werd er melancholisch van.
Hij had dan ook puik weer tijdens zijn kortstondige verblijf in Witsand. En dat moet je treffen. Vrienden van ons in Heidelberg belden bij stralend weer voor de zekerheid eerst naar het strandpaviljoen aldaar om te voorkomen dat ze 40 kilometer later in dichte zeemist weer moesten omkeren.
‘Waarom zou je in het toeristische Witsand gaan wonen? Dure huizen, ook in onderhoud, en zeer wisselvallig weer.’
Ik hoor het P. W. Hoffman nog zeggen toen wij in het kantoor van deze plaatselijke procureur de aankoop van onze volgens Hoffman spotgoedkope bungalow in Heidelberg bezegelden. De huizenmarkt was toen op een dieptepunt.
Vierentwintig jaar later tekenen wij in hetzelfde kantoor voor de verkoop van onze vakantiewoning ‘Sonop Heights‘ in een ingetogen villawijk met prachtig uitzicht op de Langeberge.
Voorgoed voorbij zijn de vele warme lente- en zomerdagen die wij doorbrachten in onze fraai begroeide en vogelrijke tuin. Vaste broedplaats voor hadeda’s, de gevederde schreeuwers, en voor vinken die onze oude zilvereik behangen met vernuftig gebouwde nesten. Steeds weer wordt slechts één nest door het vrouwtje goedbevonden om de kuikens ter wereld te brengen.
Parelhoenders met hun jonkies struinen door onze tuin.
Onvergetelijk was het ene bezoek van een oehoeënde uil, vrijwel onzichtbaar vastgekleefd tegen de stam van onze prachtige akkerboom. Helaas werd deze boom later ziek. Het dode geraamte waaide vervolgens om.
De uil op deze foto tref ik aan op een van mijn laatste ochtendwandelingen door het Heidelbergse buitengebied. Onbeweeglijk langs de kant van een doodstille weg, de vleugels gespreid, één oog dicht. Dat ziet er niet goed uit. Twee dagen later ligt hij er weer, net zo en op precies dezelfde plek. Daarna niet meer gezien. Toch een goed teken?
Voorbij zijn deze wandelingen op het snijvlak van nacht en dag, door heuvelachtig cultuurlandschap, in maanlicht met de zon op komst. Vogels ontwakend in fijnbos, blatende schapen en loeiende koeien marcherend door het veld. Soms jumpt een springbokkie over de weg.
Een karakteristiek fijnbosveld. Droogtebestendige natuur aan de dorpsrand
Jaren-vijftig-atmosfeer
Heidelberg ademt een atmosfeer die doet terugdenken aan onze jaren-vijftig-jeugd. Overzichtelijk en gemoedelijk. In 24 jaar is hier weinig veranderd. Een dorp zonder groeistuipen. Omringd door boerenland zonder industrie. Evenmin een toeristische hotspot.
Dit bord herinnert nog aan de tijd dat Heidelberg een levendig spoorknooppunt was. Ingenieurs van de spoorwegen vestigden zich in nieuwe huizen op de heuvel achter het station waar treinen af en aan reden. Dat was goedkoop openbaar vervoer waarmee ook arme mensen mobiel konden zijn. Het verval kwam pijlsnel na afschaffing van de apartheid. Vrijwel al het vrachtvervoer in Zuid-Afrika gaat nu over de weg en zonder auto ben je meestal aangewezen op private taxibedrijven die voor velen te duur zijn. Het luid fluitende goederentreintje dat Heidelberg nog af en toe passeerde verdween in 2025 van het spoor.
In en om Heidelberg wordt slechts incidenteel bijgebouwd, vooral vanwege een structureel tekort aan drinkwater. Dat water komt uit de dam in de Duiwenhoksrivier die ook het toeristische Witsand en het dorpje Slangrivier bedient. Vrijwel iedere zomer slaat de droogte toe en wordt het waterverbruik aan banden gelegd. Met regenwater dat vanaf ons dak twee grote tanks in stroomt, blijft de tuin in leven.
Bob Marley in onze tuin
Onze vaste tuinwerker en klusjesman Hannes loopt tijdens zo’n waterbeperking af en aan met de gieter. Met zijn dreadlocks is deze zelfbewuste veteraan plaatselijk een unieke verschijning. In de volksmond noemt men hem Bob Marley, naar de Jamaicaanse rastaman en reggaemusicus die hij adoreert.
‘Maar is het daar bij jullie dan niet onveilig?’
Die vraag wordt vaak gesteld op basis van summiere berichtgeving in de Nederlandse media over excessief bendegeweld in Zuid-Afrika.
Maar Heidelberg heeft geen bendes.
De criminaliteit beperkt zich hier voornamelijk tot incidentele inbraken door plaatselijke gauwdieven. Zij zoeken naar sluiproutes om het bastion van betraliede buitendeuren en (openslaande) ramen binnen te dringen.
Deze pronte beveiliging is noodzakelijk om je huis ook in dit vredige dorp te kunnen verzekeren. Een milde vorm van zelfbescherming in vergelijking met Kaapstad waar kapitale panden worden omringd door hoge hekwerken die permanent onder stroom staan. Achter deze bolwerken beschermen de welgestelden zich tegen gewelddadige overvallen waarbij onverbiddelijk met scherp wordt geschoten.
Opzienbarend in onze contreien was de aanval op een bejaard Nederlands echtpaar. Logerend op een hoeve in de buurt van Swellendam werden zij overvallen door drie met stokken gewapende mannen. ‘Groot kommer onder inwoners, nie net in die dorp nie maar oor die hele provincie’, kopte het regionale weekblad Forum. Een week daarvoor waren twee andere bejaarden afgetuigd door vermoedelijk dezelfde mannen.
Een aanlokkelijke advertentie
Dat wij begin 2oo2 terechtkomen in Heidelberg is te danken aan een aanlokkelijke advertentie in de Cape Times, de stedelijke ochtendkrant die wij na aankomst op de luchthaven van Kaapstad aanschaffen. Een fraai ogende bungalow wordt aangeprezen bij liefhebbers van rust, natuur en landschap.
Na eerst te hebben rondgeneusd in andere Westkaapse dorpen, besluiten wij koers te zetten naar het dorp met die Duitse naam. Ter plaatse volgt een uitgebreide inspectie van officieel te koop staande huizen en ook onderhands aangeboden panden door mensen die horen dat wij op zoek zijn. Maar het geadverteerde huis blijft overtuigend de beste keus.
Fascinatie voor de struisvogel
De inspirator voor dit huizenproject is Lidy, mijn vrouw die bovendien de struisvogel koestert. Deze fascinatie brengt ons veelvuldig naar Oudtshoorn in de Klein Karoo, de halfwoestijn waar deze bijzondere loopvogel industrieel voluit wordt benut. Lidy liet daar naar eigen ontwerp platte dusters van struisvogelveren maken, die zij via li design aan de mens brengt.
En zo groeide de West-Kaap voor ons uit tot een aantrekkelijke verblijfplaats op het zuidelijk halfrond om daarmee aan de donkere winters in het noorden te ontsnappen. Grote provincie, drie keer Nederland, in een groot land waar veel aan de hand is sinds de vreedzame machtswisseling die Nelson Mandela en het ANC in 1994 aan het bewind brachten.
Vanuit Nederland vlieg je in dezelfde tijdzone en dus zonder jetlag rechtstreeks met KLM naar Kaapstad. En vandaar per huurauto naar het uitgestrekte Kaapse platteland waar naast Engels nog vooral Afrikaans wordt gesproken. Een fascinerende mengelmoes waar wij ons als minnaars van de Nederlandse taal zeer verwant mee voelen. Het Afrikaans leest ook heerlijk weg. Kranten, bladen en boeken. We hebben er volop van genoten!
Johannesburg-Kaapstad
Eind 2001 maakten wij toeristisch kennis met Zuid-Afrika tijdens een georganiseerde busreis van Johannesburg naar Kaapstad, de stad waar mijn schoonmoeder zaliger 100 jaar geleden als peuter aanmeerde. Terugvarend naar Nederland vanuit Indonesië waar zij ter wereld kwam en haar vader schoolhoofd in Soerabaja was.
Het Kaapse verversingsstation van de Verenigde Oostindische Compagnie werd halverwege de zeventiende eeuw gesticht door Jan van Riebeeck. Hiermee begon de Nederlandse kolonisatie van Zuid-Afrika, die uiteindelijk resulteerde in een door witte Afrikaners gedicteerde apartheidsstaat.
Ook onze villawijk in Heidelberg is daar het resultaat van, zo kom ik na enige jaren aan de weet. ‘Waar jouw huis staat, woonde ik vroeger’, zegt een aardige gemeente-ambtenaar met wie ik aan de praat raak. ‘Maar ik ben gecompenseerd’, voegt hij er geruststellend aan toe.
Het ene Heidelberg
Heidelberg-West is een ruim opgezet dorp volop vrijstaande woningen met flinke tuinen, opdoemend achter een grote pleisterplaats langs de snelweg N2, de hoofdroute tussen Kaapstad en de populaire vakantieoorden aan de zuidkust.
Pontificaal middelpunt ter plaatse is de Nederduits Gereformeerde Kerk (foto lidemari), het in de Kaap dominante kerkgenootschap dat Van Riebeeck binnenbracht uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Het Westdorp omvat verder een hogere school van allure, een negen holes golfbaan, een gemeentekantoor met ‘stadsaal’, openlucht zwembad, fraaie bibliotheek, winkels voor allerlei levensbehoeften, één overgebleven bank, bejaardenhuis, een vernieuwd rugbystadion dat zich royaal vult bij wedstrijden van de talenvolle lokale strijders, een goede apotheek, twee deeltijdtandartsen en nog één huisarts op leeftijd. Dit Heidelberg is nog steeds hoofdzakelijk het domein van witte mensen.
Het andere Heidelberg
Een ander verhaal is Heidelberg-Oost, aan de andere kant van de snelweg. Dichtbevolkt met ‘bruin-Afrikaners’ die gebruik maken van eigen voorzieningen zoals een basisschool en middelbare school, verschillende kerken, een moskee, bibliotheek en een medische kliniek waar nog slechts één arts in deeltijd praktijk houdt.
De ballotage is daar in handen van verpleegkundigen die bepalen wie tot deze dokter worden toegelaten. Patiënten met acute aandoeningen en zonder eigen vervoer gaan per ambulance naar het ziekenhuis, 30 kilometer verderop in de centrumplaats Riversdal.
Beide dorpsdelen hebben een totaal verschillende cultuur.
Zij zijn boven de snelweg verbonden met een voetgangersbrug waarover Oostdorpers dagelijks naar hun werk lopen: bij de gemeente, in de grote Spar-supermarkt, bij de boerencoöperatie Agri Land, in huizen en tuinen van de ‘witten’, op het boerenland, bij aannemers en twee grote tankstations.
Schapenkudde in het droge veldmet de Langeberge als decor
Te weinig werk voor te veel mensen
Er zijn echter te weinig banen voor te veel mensen. De plaatselijke melkfabriek houdt er eind 2025 ook nog eens mee op. Alle 40 lokale arbeiders staan op straat. Eén activistisch gemeenteraadslid tracht het tij nog te keren, maar bestuurlijk blijft het oorverdovend stil.
Aan industriepolitiek doet het bestuurlijk gezag niet in Heidelberg. Gesneuveld als zelfstandige gemeente bij de herindeling van 2000, raakt het dorp ondergesneeuwd in de bulkgemeente Hessequa, waar het rijke Stilbaai de eerste viool speelt.
Een serieuze suggestie van enkele lokale prominenten om in Heidelberg langs de snelweg N2 gemeentegrond in te zetten voor werkscheppende bedrijven wuifden de beleidsmakers in Riversdal weg.
De enige (bestendige) industrie in Heidelberg verwerkt lokaal afgegraven zwelklei tot waterdicht bentoniet, waarmee onder meer dammen, kanalen en vuilstortplaatsen worden afgedicht. Een suggestie mijnerzijds om met dit spul ook de lokale vuilstort hermetisch af te sluiten en daarmee brandstichterij en (lucht)vervuiling te voorkomen, bleef onbeantwoord.
Ten voordele van Hessequa spreekt dat zij al jaren tot de financieel allerbest bestuurde gemeenten van Zuid-Afrika behoort. Vrijwel alle huishoudens zijn aangesloten op het drinkwater- en elektriciteitsnet. Herbruikbaar afval wordt gescheiden ingezameld en al het afval iedere week opgehaald. Hessequa staat hiermee model voor de algehele situatie in de West-Kaap waar het doorgaans beter toeven is dan in andere Zuidafrikaanse provincies.
Leven met een uitkering
Niettemin zitten veel Oostdorpers in Heidelberg werkloos thuis met één of andere uitkering waarmee de overheid hun armoede dempt. Zo leven veel families al generaties bij, met en naast elkaar. Na de middelbare school is er voor weinig jongeren een vervolgopleiding.
Uitblinkers proberen na hun examen met staatssteun een plaats te bemachtigen op een van de universiteiten. Dan moet je geluk hebben, want er zijn veel te veel aanmeldingen voor veel te weinig studieplekken. In het slechtste geval raakt je aanmelding zoek en verblijf je ook als bollebof in het luchtledige, zoals wij van nabij meemaakten.
Loodgieter Okidoki
Ambachtelijke opleidingen zijn uit het onderwijssysteem wegbezuinigd. Onze loodgieter Jeffrey was nog een ambachtsman van de oude stempel. Goed opgeleid, met wijze opvattingen over leven en maatschappij. Maar ‘Okidoki’ zoals de volksmond hem naar zijn stopwoord vernoemde, raakte op leeftijd en overleed in stilte.
Zijn zoon die hij het loodgietersvak bijbracht, nam het in Heidelberg niet van Jeffrey over en verdient zijn brood elders in de West-Kaap. Dat doet ook Uys, onze jonge huisarts die zichzelf in de kuststad Mosselbaai medisch doorontwikkelde.
In een krot langs de snelweg
Jeffrey bezat een vrijstaand huis in het Oostdorp dat er goed uit zag. Hoe anders was daar de situatie voor Maria. Op een heuvel tegen de snelweg huisde zij met haar moeder en opgroeiende dochter in een schamel stenen optrekje met lekkend dak. Dit krotje staat op het achtererf van een vrijstaande woning, waar een leraar aan de Oostdorpse middelbare school en zijn gezin hun betere leven leefden. Maria hield daar dagelijks hun huis schoon en zorgde voor de opgroeiende kinderen.
‘Pure uitbuiting en nog wel door je eigen mensen’, constateerde een parlementslid uit een naburig dorp dat zich in 2012 op mijn verzoek over deze schrijnende situatie boog.
Maria is dan na jaren op de wachtlijst eindelijk aan de beurt voor een staatswoning. Maar die krijgt zij niet, hoewel in het Oostdorp nog een paar panden leeg staan. Het gemeentelijk hoofd volkshuisvesting die ik over deze kwestie benader, legt in alle vriendelijkheid uit dat er panden in reserve moeten blijven voor landarbeiders die hun baan en huis op een boerderij zouden verliezen.
Eindelijk een beter huis voor Maria
Maria moet wachten op een volgend woningproject dat in het Oostdorp op stapel staat. Vier jaar later is het eindelijk zover. De manager houdt woord en wijst Maria geheel volgens de regels een versgebouwd vrijstaand huisje toe. Een beter leven breekt aan en dat ervaart zij nog steeds.
Sindsdien is in Heidelberg-Oost amper nog iets bijgebouwd. Met als gevolg dat het aan de dorpsrand ritselt van de informele optrekjes. Daar verblijven ook uit den vreemde teruggekeerde Heidelbergers, alsmede instromers uit de aangrenzende provincie Oost-Kaap en zelfs uit Malawi.
Op een broodnodig nieuw sociaal woningbouwproject in het Oostdorp ontbreekt elk zicht.
Heidelberg raakt gewild
In het witte deel van Heidelberg stijgt ondertussen de marktwaarde van bestaande woningen. Het dorp is gewild bij ouderen uit Kaapstad en andere delen van Zuid-Afrika die zoeken naar een betaalbare woning in een vredige omgeving. Want Heidelberg is nog steeds een stuk goedkoper dan dorpen in haar omgeving, zoals de badplaatsen Witsand en Stilbaai waar het wemelt van de kapitale landhuizen.
Dit dorp is echter niet voor iedere nieuwkomer geschikt. ‘Weinig te beleven hier’, klaagde eens een verse buurtbewoner die het ruige Johannesburg was ontvlucht. Hij kon in de stilte niet aarden en vertrok vrij snel naar veilig vertier elders.
Voor ons was Heidelberg een ideale vakantieplek, ook als uitvalsbasis voor menige trip landinwaarts. Vooral een effectieve onderbreking van mijn drukke bestaan als provincieredacteur van Brabants Dagblad was. Want politieke verslaggeving in combinatie met onderzoeksjournalistiek vraagt veel tijd.
Dit bord sierde jarenlang ons zonovergoten terras aan de hooggelegen Sonoplaan. Met zijn kunststukje in houtbewerking gaf Lance het huis een treffende naam. Zijn vrouw Lettie was de plaatselijke makelaar die deze vrijstaande bungalow aan ons verkocht. Beide dierbare vrienden zijn helaas overleden. Als tastbare herinnering aan hen en aan onze Heidelbergse jaren schroefden wij het bord van de muur en namen het mee naar Brabant.
Het treft dan ook bijzonder dat ik verblijvend op Sonop Heigts twee keer wordt verblijd met de nominatie voor een nationale journalistieke prijs. In 2002 voor ‘Boven de Wet’, een grote serie verhalen over dubieuze bouwprojecten ten gunste van vermogende Brabantse burgers. En in 2008 voor een reeks gouden handdrukken die de provincie Noord-Brabant bovenwettig verstrekte aan vooral leidinggevende ambtenaren van wie zij afwilde. Met de onthullingen hierover onder de welluidende titel ‘Sinterklaas in Brabant’ win ik dat jaar De Tegel.
Wederom op vakantie in Heidelberg hakken wij voorjaar 2015 de knoop door over mijn vertrek bij Brabants Dagblad. Kort daarvoor is de krant overgenomen door De Persgroep, samen met de andere regionale dagbladen van het zieltogende Wegener dat eerder was verkwanseld aan de Engelse investeringsmaatschappij Mecom.
Als voorzitter van de BD-redactieraad en van het Wegener waakhondenberaad had ik mij maandenlang stevig verzet tegen het snode voornemen van de nieuwe Belgische eigenaren om de regionale redacties onverwijld verder uit te kleden.
Afspraken over voortzetting van mijn journalistieke onderzoekswerk vielen in deze hectische tijden niet te maken. En De Persgroep wilde graag af van dure oudere redacteuren.
In de Heidelbergse zon tel ik mijn knopen. Dit is hét moment om er met opgeheven hoofd een punt achter te zetten. Wikkend en wegend onderteken ik op Sonop Heigts uiteindelijk de arbeidsrechtelijke overeenkomst waarmee De Persgroep mijn overbodigheid bevestigt.
Elf jaar na mijn vertrek bij de krant sluiten wij ook het hoofdstuk Heidelberg én Zuid-Afrika af.
Voordat het huis op afstand een blok aan ons oudere been dreigt te worden, weet Nikkie, onze innemende plaatselijke makelaar, Sonop Heights in een mum van tijd te verkopen.
Kort daarvoor zijn onze naaste buren Jannette en Dup uit Heidelberg vertrokken. Zij hebben zich al die jaren met toewijding bekommerd om huis en tuin als wij er niet waren. Gepensioneerd als bibliothecaresse en leraar verkasten zij naar een prachtig ‘aftreeoord’ in Oudtshoorn, op ruim twee uur rijden van Heidelberg. In hun nieuwe domicilie nemen wij eind maart 2026 in dankbaarheid afscheid van onze geliefde buren.
Afscheid onder tijdsdruk
Ook het daaropvolgende bezoek aan twee andere dierbare vrienden, Barthlo en Esna in Clanwilliam, staat in maart 2026 onder forse tijdsdruk van ons finale vertrek uit Zuid-Afrika.
Als gevolg van de kort daarvoor uitgebroken oorlog tussen de VS en Iran ontstaat hier en daar schaarste aan de benzinepomp en zijn er ook berichten over mogelijke tekorten aan kerosine.
Om het zekere voor het onzekere te nemen, besluiten wij vervroegd af te reizen. Vers in het geheugen zitten nog de gebeurtenissen van maart 2022. Met het coronavirus op de hielen konden wij Zuid-Afrika op het nippertje verlaten. Enkele dagen later ging het land volledig op slot. Het werd een beklemmende terugtocht naar Brabant waar het openbare leven ook al op apegapen lag.
In april 2010 moesten wij in Kaapstad nog linksomkeerd maken toen een grote vulkaanuitbarsting in IJsland het vliegverkeer in Europa lamlegde. Met als gevolg een verlengde vakantie op Sonop Heights. Welk één vreugde!
Brabant is vrijdag 14 augustus 2026 brandpunt van het boerenverzet tegen nieuwe pogingen van de overheid om de natuurbelasting door de intensieve veehouderij drastisch te gaan beperken.
Tractoren stomen de hele zomer overal in het land op tegen de plannen van het kabinet Jetten om veehouders in de nabijheid van een reeks Europees beschermde Natura 2000 gebieden te dwingen hun stikstofvervuiling met zo’n 60 procent te verlagen.
Waar het kabinet deze boeren nog tot 2035 de tijd geeft om de vereiste maatregelen te treffen dan wel ermee op te houden, dreigt het provinciebestuur van Brabant de natuurvergunningen van vijf veehouders nu al in te trekken. Want hun pluimveebedrijven belasten de natuur in de Kampina&Oisterwijkse Vennen, de Peelvenen en Kempenland-West zo zwaar dat zij niet kunnen voldoen aan de eis van de rechtbank Oost-Brabant om ‘binnen één jaar een blijvende, substantiële daling van de stikstofneerslag’ tot stand te brengen. Zo oordelen Gedeputeerde Staten (GS) over voorstellen die de vijf veehouders hebben gedaan om hun stikstofuitstoot te beperken. De opdracht voor deze exercitie vloeit voort uit een rechtszaak die tegen de provincie was aangespannen door Mobilisation of the Environment (MOB). De eis van deze milieugroepering om de vijf natuurvergunningen in te trekken was door GS afgewezen.
Agrarisch tumult breekt half juli los over de aankondiging uit het provinciehuis dat de intrekkingsprocedure uiterlijk 1 oktober van start gaat.
Een doodvonnis voor veel Brabantse veehouders, zo klinkt het zowel uit radicale als doorgaans gematigde boerenhoek. Daarin gevolgd door de agrarisch gezinde oppositie in Provinciale Staten die een spoeddebat eist en krijgt. Honderden boeren, ook van buiten Brabant, rukken die vrijdagochtend per tractor op naar het provinciehuis in Den Bosch om hun woede bot te vieren op zowel het bestuur van Brabant als het kabinet.
Individuele boer als slachtoffer
Het indringende beeld van de individuele boer als slachtoffer van de ecologische terreur die Brabant regeert, beklijft alom in de vergaderzaal van Provinciale Staten. D66-gedeputeerde Boelema krijgt de opdracht om zelf met de vijf pluimveehouders op zoek te gaan naar ‘betere oplossingen’ dan het paardenmiddel van de intrekkingen.
Daardoor wordt ook tijd gewonnen om deze gloeiendhete aardappel naar Den Haag te schuiven, zoals Boelema beoogt. Gealarmeerd door het rumoer bemoeit minister Van Essen van landbouw en natuur zich al met Brabant.
Stallencomplex aan de Floraweg in het Moergestels Broek
Een van de vijf bedreigde bedrijven is kalkoenenhouderij Melis-v.d. Meijdenberg aan de Floraweg in het Moergestels Broek, een laaggelegen weidevogelgebied ten westen van het bekende Oirschotse bungalowpark Stille Wille.
Dit is één van de weinige plekken waar de grutto, Brabants meest bedreigde weidevogel nog enigszins stand houdt. Van groot belang is daarom dat het gebied niet verder dichtslibt met agrarische bouwsels.
Desondanks drong dekalkoenenhouderij in 2003 dit natuurgebied binnen.
Hoe kon dat gebeuren?
Deze calamiteit komt volledig voor rekening van de gemeente Oisterwijk. Zij weigert te voldoen aan de opdracht van de provincie om het Moergestels Broek fatsoenlijk te beschermen in haar nieuwe bestemmingsplan buitengebied. Als GS vervolgens een streep haalt door dit planonderdeel, stapt Oisterwijk naar de Raad van State.
De gemeente haalt bakzeil omdat de provincie via vogeltellingen weet aan te tonen dat er in het Moergestels Broek nog grutto’s voorkomen.
De hoogste bestuursrechter verwerpt in 2002 ook de bezwaren van enkele boeren in de omgeving die zich niet door de veronderstelde natuur willen laten beperken. Zij geloven de vogeltellingen niet omdát ze van de provincie komen.
Weidevogelgebied vogelvrij
Oisterwijk moet na deze nederlaag het gat in haar bestemmingsplan dichten maar laat dat na. Daardoor worden weer oude regels van kracht die 150 hectare weidevogelgebied agrarisch vogelvrij maken. Een niet mis te verstane aansporing van GS om dit alsnog te voorkomen, slaat de gemeente in de wind. Kort nadat dit weidevogelgebied er onbeschermd bijligt, wordt in september 2003 bouwvergunning aangevraagd voor vijf kalkoenenstallen op een weiland aan de Floraweg.
Varkensinvasie in West-Brabant
Dit is het beproefde recept waarmee de boerenmacht overheidsfalen weet uit te buiten. Zo werd eerder het buitengebied van West-Brabant getracteerd op een varkensinvasie. Agrarische adviseurs detecteren de lekkages in bestemmingsplannen en overvallen gemeenten met bouwaanvragen voor nieuwe varkensbedrijven. De vergunning aan de Floraweg is zo gepiept, meldt het Brabants Dagblad op 21 april 2004. De bouw van de stallen is dan al aan de gang, evenwel zonder de benodigde vergunningen om daarin ook kalkoenen te mogen opfokken. Het risico dat er nog iets mis kan met alle financiële gevolgen vandien, wordt kennelijk ingecalculeerd. Van de gemeente is in ieder geval geen gevaar te duchten.
Ook na het incident aan de Floraweg maakt verantwoordelijk wethouder Van den Bosch geen aanstalten om 150 hectare natuurkerngebied in het Moergestels Broek te gaan beschermen tegen verdere komst van nieuwe agrarische bedrijven. Hij vindt dat de provincie het weidevogelgebied eerst moet aanwijzen als natte natuurparel. Het Oisterwijkse getreuzel valt slecht in het provinciehuis. Onder druk van CDA-gedeputeerde Rüpp wordt er najaar 2004 ruimtelijk alsnog ingegrepen. De gemeenteraad beveiligt het gebied met een zogeheten voorbereidingsbesluit.
Geen aandacht voor stikstofschade
Aandacht ontbreekt in het provinciehuis echter voor de stikstofschade die het ongenode kalkoenenbedrijf toebrengt aan de natuur. De provincie had hier in 2004 een stokje voor kunnen steken door beschermende maatregelen, zoals luchtwassers, voor te schrijven in een natuurvergunning. Die is sinds 1998 wettelijk verplicht om met name zeldzame planten en dieren in Natura 2000 gebieden voor uitsterven te behoeden. In dit geval gaat het om de Kampina&Oisterwijkse Vennen. Het bedrijf aan Floraweg vraagt echter geen natuurvergunning aan en de provincie laat het er zelf ook bij zitten.
Daarentegen verstrekt de gemeente Oisterwijk begin 2005 een milieuvergunning voor het opfokken van 39.500 kalkoenen. Daarin staat zij toe dat elk jaar bijna 28.000 kilo ammoniak uit kalkoenenpoep ongefilterd de lucht in gaat. De provincie had dit ongerief alsnog kunnen voorkomen door de milieuvergunning voor Floraweg 3 bij de rechter aan te vechten. Met als mogelijke consequentie dat in de kant en klare stallen geen vee mag worden gehouden.
Zo’n actie zou de verhoudingen op scherp hebben gezet in het Brabants poldermodel waar juist dan alles in het werk wordt gesteld om de herinrichting van het provinciale buitengebied van de grond te krijgen.
Dit reconstructieproject moet vooral de voortschrijdende schaalvergroting van de intensieve veehouderij voortaan faciliteren in gebieden waar het geen kwaad kan voor mens, natuur en milieu. In de weerbarstige praktijk van de ruimtelijke ordening blijkt dat tot mislukken gedoemd.
Alsnog een natuurvergunning
Terwijl de kalkoenenhouderij in het Moergestels Broek bij uitstek het verkeerde bedrijf op de verkeerde plaats is, legimiteert de provincie in 2007 alsnog wat zij in 2003 wilde verhinderen. De vennootschap Kalkoenhouderij Floraweg VOF krijgt zonder enige afweging een natuurvergunning. In plaats van het natuurbelang fungeert de gemeentelijke milieuvergunning hierbij als een bestaand recht waar volgens de provincie niet aan te tornen valt.
Het is haar eigen dubieuze natuurvergunning die de provincie 20 jaar later dreigt in te trekken. En dat wringt met nieuw nationaal stikstofbeleid.
Want het kalkoenenbedrijf Floraweg 3 opereert op 4,5 kilometer van de Kampina&Oisterwijkse Vennen. En dus royaal buiten de zone van een kilometer die het kabinet Jetten rond dit natuurgebied wil trekken om daarbinnen piekbelasters de duimschroeven aan te draaien. Piekbelasters buiten deze zone worden minder streng aangepakt, zo heeft minister Van Essen duidelijk gemaakt. Het gevolg van deze tweedeling is dat de veehouderij Floraweg 3 meer stikstof mag blijven uitstoten dan wat de rechtbank van de provincie verlangt. Intrekking van de natuurvergunning voor dit kalkoenenbedrijf staat daarmee op de tocht. Het ziet er dus naar uit dat veehouder Melis met deze piekbelaster de dans kan ontspringen maar straks het vaandel moet strijken met de andere piekbelaster die hij bestiert. Dat is kalkoenenhouderij Turkeys Hill aan de Rosepdreef in Oisterwijk, slechts 400 meter verwijderd van de Kampina&Oisterwijkse Vennen en dus royaal binnen de kilometerzone. Bij uitstek een veehouderij waarvoor VVD-minster Van der Wal in 2022 een ‘woest aantrekkelijke’ regeling in het leven roept om piekbelasters vrijwillig uit te kopen en zo de stikstofcrisis het hoofd te bieden. Maar Melis meldt zich niet aan, ondanks pogingen van de provincie om hem hiervoor te interesseren.
Zijaanzicht vanhet bedrijf Turkeys Hill. Deze 87 meter lange stal staat pal langs het beekje de Rosep dat naar het Natura 2000 gebied Kampina&Oisterwijkse Vennen stroomt.
In 2010 investeerde de veehouder op Rosepdreef 9 nog in een nieuwe stal die de gemeente hem liet bouwen. En de provincie verstrekte hem in 2018 een natuurvergunning om meer kalkoenen op te fokken. De extra stikstofuitstoot die hiermee gepaard gaat is op voorhand weggestreept tegen toekomstig natuurherstel.
Politieke trukendoos
Deze trukendoos, in verhullend jargon Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) genaamd, trekt politiek Den Haag in 2015 open om veehouderijen in de buurt van Natura 2000 gebieden nog te kunnen laten doorgroeien. De Brabantse Milieufederatie (BMF) maakt bezwaar tegen de uitbreiding van Rosepdreef 9 maar wordt door de provincie afgeserveerd.
Kort daarna, in 2019,verklaart de Raad van State de PAS strijdig met het Europees natuurbeschermingsrecht. Het begin van een voortwoekerende stikstofcrisis.
Omschakelen naar kippen
De verleende natuurvergunning voor Rosepdreef 9 is niettemin nog steeds van kracht. En regelt ook dat Melis, als dat hem zo uitkomt, van 17.345 kalkoenen mag overstappen naar 85.000 kippen, die minder vatbaar zijn voor bepaalde infecties en per dier ook aanzienlijk minder ammoniak uitstoten dan kalkoenen. De gemeenteraad van Oisterwijk verschaft hem in 2021 het recht om voor deze omschakeling van het bestemmingsplan buitengebied af te wijken.
Als inspreker verschijnt de veehouder die avond in de raadszaal. En benadrukt desgevraagd dat productieverplaatsing naar zijn zusterbedrijf aan de Floraweg niet aan de orde is. Hij wil het familiebedrijf aan de Rosepdreef voortzetten. Opmerkingen van enkele raadsleden dat deze veehouderij geen toekomst meer heeft worden weggewoven. Ook aan de Floraweg ‘wil en kan hij niet stoppen’, zo maakt Melis in 2025 duidelijk aan de rechtbank. Die moest oordelen over de eis van MOB tot sluiting van dit kalkoenenbedrijf én acht andere Brabantse piekbelasters. Vier van deze piekbelasters stoppen er wél mee en leveren zelf hun natuurvergunning in.
Turkeys Hill stond niet op de MOB-lijst en blijft juridisch buiten schot. Maar dat kan straks anders gaan lopen. Sinds eind 2025 ligt er bij de provincie een verzoek van de BMF om de natuurvergunning van Rosepdreef 9 in te trekken.
Natuurmonumenten had de milieufederatie om deze actie gevraagd uit onvrede over het uitblijven van een gebiedsvisie voor de Kampina &Oisterwijkse Vennen. De gesprekken die de natuurbeheerder hierover voert met de provincie en boeren in de randzone slepen zich al jaren voort.
Brabantse Milieufederatie zet druk op GS
Natuurmonumenten heeft zich inmiddels onttrokken aan het intrekkingsverzoek, maar de BMF houdt vooralsnog vol. Omdat het provinciebestuur hierover alsmaar geen besluit neemt, dreigt de milieufederatie een beslissing via de rechter te gaan forceren. Met het juridische mes op de keel en wéér een dwangsom aan de broek zullen Gedeputeerde Staten ongetwijfeld besluiten om Turkeys Hill met rust te laten. De provincie is inmiddels 75.000 euro kwijt aan dwangsommen, het maximum dat zij moet betalen aan MOB omdat GS blijft talmen met een besluit over de vijf pluimveehouders. Sluiting van Floraweg 3 én Rosepdreef 9 zou het beeld oproepen dat GS één boer volledig de nek om wil draaien. Dan gooit zij nog meer olie op het vuur dat 14 augustus zo hevig oplaaide. Totaal ondenkbaar, zeker omdat Boelema die dag in alles uitstraalt helemaal geen legitieme vergunningen van boeren te willen intrekken, maar nu helaas door de rechter met de rug tegen de muur is gezet.
De BMF zal dus over enige tijd aan zet komen om de geweigerde sluiting van Turkeys Hill bij de rechter aan te vechten. Die kan de provincie wederom verplichten om ook deze piekbelaster de duimschroeven aan te draaien.
Van de ene piekbelaster naar de andere?
De realiteit is echter dat GS in uitdrukkelijke opdracht van de Staten moet onderzoeken of de productie van Floraweg 3 naar Rosepdreef 9 is te verplaatsen. Een onwaarschijnlijke optie en ook onuitvoerbaar zolang de BMF-eis tot sluiting van Turkeys Hill boven de markt hangt. In plaats daarvan kan Boelema beter onderzoeken of verplaatsing van Rosepdreef 9 naar Floraweg 3 wél een reële uitweg uit deze patstelling kan zijn.
Dat is in ieder geval beter voor de natuur.
Drie hectare weidevogelgebied geschrapt
Want de Floraweg doet zijn naam al lang geen eer meer aan. Drie hectare weidevogelgebied verwijdert de provincie daar in 2020 uit het Natuurnetwerk Brabant. Waar – dan al 16 jaar! – stallen staan is immers geen natuur meer te mogelijk, zo wordt in het Natuurbeheerplan afgeconcludeerd. Dat het kalkoenenbedrijf aan de Floraweg straks verder gaat als kippenhouderij, wat Melis al kenbaar heeft gemaakt, ligt dan ook voor de hand. Door in samenhang hiermee Rosepdreef 9 te ontmantelen, verbetert met natuur en milieu ook de ruimtelijke kwaliteit in deze groengestoffeerde landbouwenclave temidden van de Kampina&Oisterwijkse Vennen. Om zo’n huzarenstuk voor elkaar te krijgen moeten alle strijdende partijen het met elkaar eens worden. Zodat in deze twee kwesties een einde komt aan tijdrovende rechtszaken over tegengestelde belangen en bestuurlijk onvermogen. Nederland stikstofland kan zo’n Brabantse opsteker heel goed gebruiken.
Een belediging voor natuur en landschap
Gelijktijdig met de kalkoenenhouderijvestigt zich in 2004 een aardappelopslagbedrijf aan de Floraweg. In het open veld verrijst een vijf meter hoge loods van 1500 vierkante meter. Met daarbij een werktuigenstalling en een landhuis als bedrijfswoning . Deze bouwsels zijn het resultaat van een schimmige procedure die in 1996 begint met een onbruikbare bouwvergunning, uitgereikt aan een gewezen veehouder. Het complex is ten onrechte geprojecteerd boven een gastransportleiding waar niet gebouwd mag worden. Nadat het Moergestels Broek agrarisch vogelvrij is geraakt, verstrekt de gemeente een nieuwe vergunning die al bijtijds was aangevraagd. Geruisloos wordt daarmee de bebouwing 100 meter opgeschoven zodat de gasleiding niet meer in de weg ligt.
Na 20 jaar is dit agrarisch-industriële complex nog pijnlijk zichtbaar. De omlijstende beplanting van elzen, populieren en eiken die in het bouwdossier op tekening staat, ontbreekt volledig. Een belediging voor natuur en landschap.
Dat PvdA en GroenLinks de Brabanthallen in Den Bosch verkiezen voor hun aftrap van Progressief Nederland (PRO) is van historische betekenis.
Het voormalige veemarktcomplex en de bisschopsstad staan immers symbool voor de afkalvende boerenmacht en de imploderende katholieke kerk. Al doen Farmers Defence Force en bisschop De Korte volstrekt uiteenlopend nog zo hun best om de fundamenten van Brabants vergane glorie te stutten.
De PROclamatie op 13 juni 2026 in Den Bosch is in meerdere opzichten een teken des tijds. Waar het CDA electoraal geen schim meer is van de aloude KVP, vertoeft GroenLinks/PvdA alweer enige tijd in het centrum van de macht.
Bij de recente gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 werd de linkse combinatie als grootste partij echter ingehaald door D66 dat stedelijk meer stemmen en net zoveel zetels vergaarde. Zij aan zij besturen beide partijen Den Bosch nu verder met VVD en Rosmalens Belang.
Dat voor PRO in Brabants hoofdstad ook de nationale victorie begint, staat dan ook allerminst vast. Want deze fusie is bepaald niet uit rijkdom maar uit noodzaak geboren. Het is een ultieme poging om twee stagnerende linkse partijen samen te brengen in de grote linkse volksbeweging van Nederland.
Zeker van de PvdA en haar sociaaldemocratische allure is bijna 50 jaar na het roemruchte tijdperk van Joop den Uyl weinig meer over.
Jan Schaefer
Het verval van de oude arbeiderspartij kent een lange geschiedenis. Jan Schaefer maakte daar al gewag van in de jaren tachtig. De voormalige banketbakker was een man van het volk die zijn hele maatschappelijke leven hartstochtelijk streed voor sociale woningbouw. Als vakbondsbestuurder, als staatssecretaris van volkshuisvesting in het kabinet Den Uyl en uiteindelijk als wethouder in Amsterdam waar hij de vernieuwing van oude stadswijken met grote daadkracht tot stand brengt. ‘In gelul kan je niet wonen’, is zijn overbekende motto.
Bittere pil
Later keert Schaefer terug naar de Tweede Kamer, met de rotsvaste ambitie om politieke vernieuwing tot stand te brengen. Dat wordt een bittere pil. Schaefer krijgt geen poot aan de grond, beschuldigt zijn partij ervan het contact met de gewone mensen te hebben verloren en dreigt daarom uit de PvdA te stappen. Zover komt het niet. Ondanks zijn slechte gezondheid strijdt Schaefer verder tot zijn dood in 1994, slechts 53 jaar oud.
Jan Pronk treedt uit
Twintig jaar later voegt oud-minister Jan Pronk wel de daad bij het woord. Hij verwijt partijleider Diederik Samsom, zijn voormalige geestverwant, de beginselen van de sociaaldemocratie grotelijks te hebben verloochend in het regeerakkoord met VVD-leider Mark Rutte. Breekpunten voor Pronk zijn het strafbaar stellen van illegaal verblijf in Nederland en het financieel uitkleden van de hulp aan arme landen, zijn erfenis als minister van ontwikkelingssamenwerking.
‘Beschamend’ noemt hij deze knieval voor rechts in zijn uitvoerige afscheidsbrief van 28 mei 2013. ‘Ik ben en blijf sociaaldemocraat. Juist daarom voel ik mij niet langer thuis in de PvdA.’
Ook aan de basis van de partij is het nodige mis, zo ervaart het bekende Zeeuwse PvdA-lid Jan Schuurman Hess tijdens zijn voettocht door sociaaldemocratisch Nederland.
Het verval in Brabant
‘De PvdA verkeert in de slechtst mogelijke staat van onderhoud’, stelt Schuurman Hess vast in een boek dat hij over zijn twee jaar omvattende rondgang schreef. Zo is in grote delen van Brabant volgens hem van de partijorganisatie niet veel meer over. Buiten de steden kan hij met vrijwel geen PvdA-afdeling contact krijgen.
De vele mensen uit alle geledingen van de samenleving die hij wél tegen het lijf loopt vertellen hem onder meer hoe de regelzuchtige overheid hen dwars zit en aan hun lot overlaat.
Onder dwang naar de Voedselbank
Daar weet bijstandstrekker Gerard Sangers alles van. Hij tekende zijn ‘niet normale ervaringen’ op in het boek met de veelzeggende titel: ‘Met dank, door MijnOverheid bij de Voedselbank’. Sprangers raakt in problemen als hij vanuit de bijstand weer aan de slag gaat en vervolgens fiscaal wordt afgerekend op zijn inkomsten uit deeltijdwerk. Met als gevolg dat hij te weinig overhoudt om van te leven en zich bij gemeente moet aanmelden om bij de voedselbank te mogen aankloppen.
‘Werken & Bijstand………een drama. NIET DOEN! , waarschuwt Sprangers.
Spekman met FNV in de aanval
Sprangers’ verhalenboek is digitaal gratis te lezen op de website van de FNV. Dat treft, want ’s lands grootste vakbond wordt, na een diepgaande bestuurscrisis, sinds kort geleid door Hans Spekman. Deze bevlogen sociaaldemocraat laat er geen gras over groeien. Hij gaat meteen frontaal in de aanval tegen forse bezuinigingen op de sociale zekerheid die het minderheidskabinet van D66, CDA en VVD op stapel heeft staan. Samen met de andere vakbonden kondigt hij stakingen aan in het openbaar vervoer.
Hoewel het kabinet al gas heeft teruggenomen, zijn de stakingen niet van tafel. Want Spekman vertrouwt het niet. De VVD blijft in zijn ogen via ‘pure machtspolitiek’ proberen om de sociale zekerheid financieel uit te kleden, terwijl vermogenden en aandeelhouders buiten schot blijven.
Staken is daarom volgens Spekman ‘het beste antwoord op de VVD’.
Hoe anders lagen zijn kaarten in 2012. Dan tekent Spekman als PvdA-voorzitter voor een regeerakkoord met de VVD waarin volgens Pronk de solidariteit met zwakkere en kwetsbare groepen terzijde wordt geschoven.
Deelname aan dit zogeheten uitruilkabinet blijkt een historische vergissing en brengt de PvdA aan de rand van de afgrond. Bij de verkiezingen van 2017 verliest zij 29 van haar 38 zetels in de Tweede Kamer. Deze klap komt de partij niet meer te boven en leidt uiteindelijk tot samensmelting met GroenLinks dat ook in een electorale dip verkeert.
Frans Timmermans
Onder leiding van de sociaaldemocraat Frans Timmermans wordt koers gezet naar een brede linkse volkspartij. Dat gaat met horten en stoten. Van de acht zetels winst die GroenLinks/PvdA in 2023 boekt, raakt de fusiepartij er weer vijf kwijt bij de vervroegde verkiezingen van 2025.
Timmermans stapt onmiddellijk op en wordt als voorzitter van de gezamenlijke Tweede Kamerfractie vervangen door het GroenLinkse kopstuk Jesse Klaver. Die is daarmee nu het boegbeeld van Progressief Nederland. Klaver presenteert zichzelf in Den Bosch als een bevlogen sociaaldemocraat. ‘Dit land kan zoveel eerlijker’, is de mantra van zijn boodschap.
Als FNV-voorzitter is Hans Spekman thans de meest invloedrijke sociaaldemocraat van de oude garde. Die verkondigt luidkeels dat de PvdA haar identiteit heeft uitgeleverd aan de elite van hoogopgeleiden waar GroenLinks voor staat. PvdA-prominenten als Gerdie Verbeet, Wim Meijer, Lutz Jacobi, Rob Oudkerk en Jan Boelhouwer zeggen openlijk hun lidmaatschap op.
Ook Spekman was op weg naar de uitgang maar verbindt zich nu toch aan PRO. ‘Ik ben vandaag lid geworden. De FNV en PRO trekken samen ten strijde. Wij moeten en gáán winnen van het kapitaal’, pookt Spekman in zijn bevlogen toespraak de stampvolle congreshal op voor de apothese: massale instemming met de oprichting van Progressief Nederland.
Pronk keert terug
Ook de inmiddels 86-jarige Jan Pronk is erbij in de Brabanthallen. Hij keerde vorig jaar al terug in de moederschoot. ‘Onze generatie moet vooral goed luisteren naar de jongeren die het straks moeten gaan doen. Velen van hen steunen de fusieplannen. Geef ze de kans de toekomst te beïnvloeden en de eigen idealen te verwezenlijken’, motiveert hij zijn standpunt in NRC.
Pronk voegt in 2025 meteen ook de daad bij het woord. Als lijstduwer van GroenLinks/PvdA bij de parlementsverkiezingen belonen zijn supporters hem met725 voorkeurstemmen.
Het wetenschappelijk onderzoek naar deze verkiezingen, waarvoor acht universiteiten zo’n 6000 Nederlanders ondervroegen over hun stemgedrag, wijst uit dat GroenLinks/PvdA veel stemmen verloor aan D66. En wel omdat Rob Jetten volgens centrumlinkse kiezers meer kans maakt om premier te worden dan Frans Timmermans. Mede daardoor wordt D66 met slechts 26 kamerzetels de grootste partij en Jetten premier van een minderheidskabinet.
Met 20 zetels is PRO de vierde partij in Neerlands verspinterde politieke landschap dat regeren steeds moeilijker maakt. Omdat ook linkse kiezers tegenwoordig bij onvrede van de ene naar de andere verwante partij hoppen, valt te betwijfelen of PRO de brede progressieve beweging kan worden die zij wil zijn. Maar Klaver gelooft er in. ‘Als wij zo doorgaan wordt PRO bij de volgende verkiezingen de grootste.’
Lichtpunt in Boxtel
In Brabant kon de fusiepartij bij de recente gemeenteraadsverkiezingen nog geen potten breken. Toch zijn er ook lichtpunten, zoals in Boxtel. Daar vormt de PvdA met GroenLinks sinds 1992 een combinatiepartij die echter al geruime tijd kampt met een gebrek aan menskracht.
In 2019 lijkt het doek te vallen als het afdelingsbestuur de pijp aan maarten geeft en afhaakt voor de volgende gemeenteraadsverkiezingen. PvdA/GroenLinks is dan al electoraal afgekalfd naar één raadslid dat zich een slag in de rondte werkt om haar werk goed te kunnen doen.
De achterbannen tonen echter nog voldoende veerkracht om hun linkse verbintenis van de ondergang te redden. Met twee nieuwe raadsleden wordt vanuit de oppositie stevig strijd gevoerd tegen megaslachterij Vion, één van ’s lands meest milieuvervuilende bedrijven.
Na 12 jaar weer een wethouder
De raadsverkiezingen van maart 2026 leveren PvdA/GroenLinks een zetel winst op. Genoeg om na 12 jaar weer een wethouder te leveren. Dat is Rob Vorstenbosch die er als eenzame afdelingsvoorzitter hard aan moest trekken om 34 jaar linkse samenwerking als PRO Boxtel te kunnen continueren.
Geruggensteund door een geheel nieuwe raadsfractie en dito afdelingsbestuur kan Vorstenbosch nu als wethouder sociale zaken en onderwijs de sociaaldemocratie in Boxtel een nieuw gezicht geven.
Tijdens geijkte volksfeesten als carnaval en koningsdag mogen overal in den lande doorgaans alle registers worden opengetrokken. Dat gebeurt per decreet waarmee burgemeesters elk jaar de wettelijke bescherming van hun inwoners tegen geluidsoverlast tijdelijk terzijde schuiven.
Dit rituele lawaaipardon is verankerd in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV), het gemeentelijke reglement van openbare orde, veiligheid en leefbaarheid. Als voorwaarde geldt dat de zogeheten ‘collectieve festiviteiten’ uiterlijk vier weken voor het begin van elk kalenderjaar worden aangewezen.
Aan deze tijdslimiet heeft Boxtels burgemeester Van Meygaarden ditmaal geen boodschap. Niet uiterlijk 1 december 2025 maar pas op 15 mei 2026, bijna een half jaar te laat, geeft hij alsnog groen licht voor negen festiviteiten.
Nieuwjaarsdag, carnaval, koningsnacht, koningsdag en bevrijdingsdag zijn dan al gevierd, maar worden met terugwerkende kracht door Van Meygaarden afgedekt. Daardoor kan een burger nu pas bezwaar maken tegen het lawaaipardon voor deze vijf festiviteiten. Een dooddoener.
Het burgemeesterlijk besluit omvat ook de komende kermissen in Liempde, Esch en Boxtel die in augustus op het programma staan. Wie dichtbij deze festiviteiten woont en vóór 26 juni bezwaar maakt tegen het lawaaipardon heeft dan meteen ook een spoedeisend belang om direct naar de rechter te stappen. Al is het alleen maar om te voorkomen dat de burgemeester pas na afloop van de kermissen een ongetwijfeld afwijzend besluit neemt over de ingediende bezwaren.
Welke geluidsnormen?
Mocht de rechter Van Meygaardens decreet opschorten, dan is het de vraag aan welke geluidslimieten de kermissen zich vervolgens hebben te houden. De burgemeester verwijst hiervoor via de APV naar het Activiteitenbesluit Milieubeheer dat echter al ruim twee jaar ter ziele is. De geluidsnormen uit dit besluit zijn wellicht verplaatst naar het gemeentelijk omgevingsplan. Zoek het zelf maar uit.
De Boxtelse burger wordt op deze manier het proceduredoolhof ingestuurd. En dat beperkt zich niet tot de dorpsfeesten.
Het dak van Vion
Zo verstrekte de gemeente dezer dagen maar liefst twee bouwvergunningen aan Vion voor plaatsing van ‘een TiOx-installatie’ op het dak van de megaslachterij op het bedrijventerrein Ladonk. Beide aanvragen van Vion voor het bewuste apparaat zijn vrijwel identiek en ambtelijk getoetst aan diverse wetsartikelen waaraan ze blijken te voldoen.
Over de TiOx-installatie komen we slechts aan de weet dat zij circa 952 kilo zwaar is, wordt geplaatst op een – al gebouwd – ijzeren frame en volgens statische berekeningen niet door het dak van de slachterij kan zakken.
Waar het apparaat voor is bedoeld en wat het doet had in ieder geval moeten blijken uit de toelichting op het bouwplan. Maar die houdt Vion achter.
Een aanknopingspunt voor enig inzicht biedt wellicht nog de Boxtelse adviescommissie ruimtelijke kwaliteit die het bouwplan heeft bekeken en goedbevonden. Maar haar openbare advies van 29 april ontbreekt bij de vergunning en had de commissie een maand na dato zelf ook nog niet gepubliceerd zoals zij na elke vergadering behoort te doen.
Wachten op een milieuvergunning
Hoog tijd dus om enige druk te zetten op het bevoegd gezag om alsnog over de brug te komen met basale informatie over de TiOx-installatie. Het ontnuchterende antwoord luidt dat de stukken hierover pas beschikbaar komen tijdens de procedure voor een milieuvergunning die echter nog niet in zicht is.
Toch mag Vion het apparaat alvast in gebruik nemen voor een testperiode van onbepaalde tijd.
Deze informele gedoogconstructie werd opmerkelijk snel opgetuigd, binnen een week nadat het gemeentebestuur zelf had besloten de termijn voor een bouwbesluit over de TiOx-installatie te verlengen.
Sluiproute
Dit is de methode van de voldongen feiten waarvan de milieuvervuilende megaslachterij al menigmaal heeft geprofiteerd. Deze schertsvertoning wordt ditmaal opgevoerd via een sluiproute naar drie vergunningen voor slechts één apparaat. De nieuwe Omgevingswet uit 2024 heeft niet het beloofde einde gemaakt aan de fragmentie in vergunningenland, verwaterd als zij is door compromissen die haar van de parlementaire ondergang moesten redden.
Resteert de ontnuchterende realiteit in Boxtel dat de aan Vion verleende bouwvergunningen inhoudelijk niet zijn te bestrijden omdat er bij gebrek aan informatie niets is om te kunnen bestrijden.
Dat het gemeentebestuur deze vergunningen zonder concreet en aantoonbaar zicht op een milieuvergunning niet had mogen verlenen, zou niettemin toch een bezwaarschrift waard zijn. Wie deze handschoen wil opnemen heeft hiervoor nog tot 19 juni de tijd.
Terwijl de NPO radio dezer dagen de Klassieke Top 400, haar jaarlijkse muzikale hoogmis danig aan het uitmelken is, teneinde relevant te blijven in het verkalkte publieke mediabestel waar fors bezuinigd moet worden, acht muzikaal Den Bosch het ´tijd voor verandering en vernieuwing’.
In de monumentale bisschopsstad is dè kwestie bepaald niet of Mozart met zijn Requiem nu eindelijk eens Bach met diens Mattheus Passion van de koppositie in de rangorde der klassieke mastodonten zal kunnen verdringen. Klassieke kaskrakers ontbreken in de goed gevulde kleine zaal van het Theater aan de Parade.
Theatre in Song
Hier klinken eind september wél de Folk Songs van Luciano Berio en liederen van Hugo Wolf, als ook onbekender werk van componisten als Barbara Strozzi, Rozalia Kierc en Donald Swann. Vol overgave uitgevoerd door 11 duo’s van jonge musici uit allerlei windstreken. Zij zijn geselecteerd uit 72 aanmeldingen voor deze eerste editie van ‘Theatre in Song’.
Dit is de nieuwe loot aan de stam van het gereputeerde IVC, het nu sterk verengelsde Internationaal Vocalisten Concours waar begaafde zangers al sinds 1954 hun grote sprong voorwaarts pogen te maken. Ditmaal wordt de muziek verpakt in een theatervoorstelling over een door de musici zelfbedacht thema.
Verschillende duo’s benutten deze nieuwe opzet om belangwekkende thema’s als oorlog en vrede, en kolonialisme en slavernij aan de orde te stellen. Cultuur die er maatschappelijk toe doet.
Het Geheugen van Water
Het Nederlandse koppel Noëlle Drost (sopraan) en Jorian van Nee (piano) duikt in de overheersende betekenis van water voor het leven op aarde. Hun drieluik ‘Het Geheugen van Water’ verhaalt over regendruppels die samenvloeien in rivieren ‘met zoveel vuil en zoveel afval’ die afstromen naar oceanen. Daar stijgt het waterpeil drastisch door opwarming van de aarde.
In een ‘ingelaste reclameboodschap’ over dit vraagstuk steekt Drost de draak met KLM, Shell en de Saoedische oliesjeiks. Zulke wereldspelers verkopen hun milieuvervuilende activiteiten als klimaatvriendelijk aan de gretige consument die aast op goedkope vliegvakanties en massaal auto rijdt.
Klaagzang van de Seine
Schrijnend is ‘Klaagzang van de Seine’, een compositie van Kurt Weill op de beklemmende tekst van Maurice Magre: ‘rivier van afval zonder baken noch haven; het braaksel van de grote stad; de ziel van riolen die gif ademen’. Een lied vol emoties. Parijs pakte haar open riolen pas aan omdat er tijdens de Olympische Spelen van 2024 in de Seine gezwommen móést worden. Zo’n schoonmaakactie is gelegenheidspolitiek: achter de vervuiling aanlopen tot het niet meer kan.
Zes dagen voordat ‘Klaagzang van de Seine’ in Den Bosch klinkt, besluit de Europese Unie na ruim drie jaar onderhandelen tot een ingrijpende wijziging van haar Kaderrichtlijn Water.
Die schrijft niet langer meer voor dat de Europese lidstaten uiterlijk in 2027 hun grondwater en oppervlaktewater moeten hebben opgeschoond. Hoewel ze daarvoor inmiddels 25 jaar de tijd hebben gehad, blijkt overduidelijk dat deze tijdslimiet niet meer te halen valt.
Steeds weer wordt ons water vervuild met nieuwe smerige stoffen. Zoals de resten van de vele geneesmiddelen die de mens tot zich neemt. Veel schadelijker nog zijn de lozingen van PFAS, een onnoemelijk aantal combinaties van onafbreekbare stoffen die inmiddels het lichaam van vrijwel ieder mens zijn binnengedrongen.
De schoonmaak van deze rommel is onbegonnen werk. Net als DDT, de beruchte insectenverdelger die in de jaren zeventig vrijwel wereldwijd werd verbannen, maar nog steeds rondwaart in ons milieu. Incidentele vondsten van deze pesticide in de lichamen van mezen en grutto’s tonen dat aan.
Van PFAS-verbanning is in Europa nochtans geen sprake. Nieuwe varianten worden nog steeds geconstrueerd door fabrikanten die in Brussel succesvol lobbyen tegen een algeheel verbod van deze giftige cocktails.
De Kaderrichtlijn Water blijft onder deze omstandigheden dweilen met de kraan open. Dwingende verplichtingen om de gezondheidsbedreigende watervervuiling een halt toe te roepen dan wel te beperken, worden wederom op de lange baan geschoven. De tijdslimiet verschuift nu van 2027 naar 2039, met een volgende uitwijkmogelijkheid naar 2045 al in het vizier.
Buitensporige termijnen
Met deze volgens het Europees milieubureau ‘buitensporige termijnen’ hebben de lidstaten er in ieder geval voor gezorgd dat zij zich voorlopig niet bij de rechter hoeven te verantwoorden voor overschrijdingen van tijdslimieten. En dat zou absoluut gebeuren.
In Nederland zijn de gebroeders Vollenbroek met Mobilisation For the Environment (MOB) de messen aan het slijpen om de overheid juridisch aan te gaan pakken voor schending van de Kaderrichtlijn.
MOB voert de laatste zes jaar al met succes een kruistocht tegen vergunningen die worden verleend voor veehouderijen, industrieën en allerlei projecten die met hun stikstofuitstoot de Europees beschermde natuurgebieden verder beschadigen.
Stikstofcrisis
De Raad van State draait in zijn uitspraken hierover de juridische duimschroeven steeds zo stevig aan dat er een stikstofcrisis is ontstaan. Niet omdat de natuur de klos is, maar omdat de economie schade leidt. Nederland zit op slot, klinkt het te pas en onpas in Den Haag waar de politiek vooral verdeeld is over mogelijke oplossingen. Die moeten na de verkiezingen van een volgend kabinet komen. Dwingende Europese natuurregels zijn hier hét knelpunt. Nog wel.
Hoe ernstig is dan wel de watercrisis?
Op het IVC in Den Bosch winden Nöelle Drost en Jorian van Nee er geen doekjes om. De mens zal worden overspoeld. Hun onheilspellende boodschap krijgt gestalte in ´Het exploderende hoofd’, een scene uit de novelle ‘Het Oordeel’ van Frans Kafka, op muziek van Christian Jost.
Daarin veroordeelt een vader zijn zoon tot de verdrinkingsdood. De jongen loopt gehoorzaam naar de rivierbrug en springt naar beneden. De sopraan bezingt de dood die hem ‘bijna achteloos’ in zijn greep krijgt. Meditatief keert Drost boven haar hoofd een kom met water om.
‘Niemand, helemaal niemand zal zich nog herinneren dat het allemaal begon met een druppel water. De koning niet, de koningin niet en zeker niet de president. Het water weet het. Het is de mens die vergeet’, declameert pianist Van Nee.
Deze aanklacht stamt uit het derde couplet van ‘De Internationale’, het anderhalve eeuw oude strijdlied van de socialistische beweging. Uit het Frans vertaald en bewerkt door Henriette Roland Holst-van der Schalk, de rode dichteres die destijds in haar Brabantse zomerverblijf op de Oude Buisse Heide genoot van het goede socialistische leven. Het fraaie optrekje van ‘Rode Jet’ wordt inmiddels door Natuurmonumenten verhuurd als vakantiewoning.
De Internationale behoorde met Morgenrood tot het ijzeren repertoire van De Stem des Volks, het huiskoor van de grote rode familie. Die tijden zijn vervlogen. Het strijdlied der strijdliederen valt tegenwoordig nog slechts te horen in steeds kleinere linkse kringen. Zoals op 1 mei, de Dag van de Arbeid en bij de PvdA, aan het begin van haar partijcongressen.
Verstokte sociaaldemocraten kunnen nog enige hoop koesteren dat hun strijdlied bij de komende fusie met de ecologisch socialisten van GroenLinks zal standhouden.
Een krappe meerderheid van de PvdA-leden heeft zich inmiddels uitgesproken voor het behoud van De Internationale. Dat gebeurde op voorstel van de Brabantse partijprominent Jan Boelhouwer.
Een gelijktijdige poging vanuit GroenLinks om De Internationale alvast te gaan zingen als opmaat voor de fusie met de PvdA, kreeg een negatief advies van de partijtop en haalde het niet.
Boelhouwer heeft er geen fiducie meer in dat hier nog iets van terecht komt. Hij stapte uit de PvdA na het woelige congres met GroenLinks op 21 juni.
Wie de moed na dat congres nog niet heeft opgegeven is de jonge Nijmeegse student Stijn Maas. Op weg naar de fusie met GroenLinks blijft hij binnen de PvdA strijden voor behoud van de sociaaldemocratische waarden.
Maas vindt dat aanhef van de Internationale: ‘Ontwaakt! verworpenen der Aarde’ grondslag van de nieuwe linkse partij moet worden. Maar daarvoor kreeg hij binnen de PvdA-democratie slechts 36 procent achter zich.
Dit achterhoedegevecht over een socialistisch relikwie illustreert vooral het verval van de Partij van de Arbeid sinds haar vrijage met het neoliberalisme.
Wantoestanden in slachterijen
De arbeidersklasse waartoe de socialisten ooit op aarde waren, bestaat thans vooral uit arbeidsmigranten. Zij knappen vuil werk op waar geen Nederlandse werker zich nog voor leent. Met uitbuiting en slechte huisvesting als beloning. Schrijnend zijn vooral de aanhoudende wantoestanden in slachterijen, bevolkt door arbeidsmigranten die worden geronseld door uitzendbureaus.
‘De staat verdrukt, de wet is logen.’ Zo is het in de vleesbranche nog steeds. De PvdA stak al die jaren geen hand uit voor deze arbeiders. Dat doet nota bene nu wél het meest rechtse kabinet uit de Nederlandse geschiedenis.
Demissionair minister van sociale zaken Eddy van Hijum werkt aan een wet om slachterijen te dwingen hun arbeiders in vaste dienst te nemen. In navolging van Duitsland, waar de uitzendbureaus uit de vleesverwerking zijn verbannen. De zusterpartijen van PvdA en GroenLinks namen daar wél hun verantwoordelijkheid voor.
Oren laten hangen
Van Hijum zou met zijn wet als lijsttrekker van Nieuw Sociaal Contract in verkiezingstijd de naam van zijn partij eer aan kunnen doen en tegelijk de beoogde linkse volkspartij om de oren kunnen slaan. Ware het niet dat deze voormalige CDA-er zijn oren op voorhand laat hangen naar sectorale grootmachten als vleesverwerker Vion en arbeidsbemiddelaar OTTO Workforce.
Deze concerns beweren wél fatsoenlijk om te gaan met hun arbeidsmigranten, in tegenstelling tot malafide ondernemers. Juist díé moet de overheid volgens hen gericht aanpakken. Oftewel: dan kunnen zij zelf buiten schot blijven.
Van Hijum schuift deze hete aardappel nu voor zich uit. De linkse voorman Frans Timmermans zou dit getalm kunnen aangrijpen door op te komen voor de werkers in de slachterijen en zich daarmee sociaal te profileren.
De onrendabelen
Vanuit zijn sociaaldemocratische wortels moet Timmermans zich ook gaan bekommeren om ‘de onrendabelen’. Dat was de titel van een VARA-documentaire uit 2009 over ‘de mensen die naar de rand van de samenleving worden gedrongen omdat ze niet productief genoeg zijn’, zoals Marcel van Dam hen omschrijft in ‘Niemands Land’ .
Dit schrijnende boek vormt de neerslag van uitvoerig onderzoek dat de voormalige PvdA-bewindsman en VARA-voorzitter destijds deed naar de teloorgang van de sociaaldemocratie.
Ook als columnist van de Volkskrant heeft Van Dam veelvuldig en met grote nauwkeurigheid aangetoond hoe de overheid in 30 jaar steeds meer mensen in armoede liet vervallen.
Omdat de PvdA zijn kritiek wegwuifde en zich bleef afficheren als hoeder van de sociaal zwakkeren, had Van Dam al in 2003 zijn lidmaatschap opgezegd. Het was een stilzwijgende daad van volgens hem onbeduidende betekenis. ‘Van een ‘lege’ vereniging neem je makkelijk afscheid’, schreef hij zes jaar later in Niemands Land. Ook de PvdA gaf geen ruchtbaarheid aan het vertrek van haar coryfee uit de roemruchte tijd van Joop den Uyl.
Pijnlijke nederlaag
Hoe anders gaat dat 22 jaar later als Gerdi Verbeet zich na het gezamenlijke congres met GroenLinks geëmotioneerd en luidruchtig afkeert van de PvdA. Samen met enkele andere partijmastodonten bestrijdt zij het standpunt voor een wapenembargo tegen Israël dat GroenLinks/PvdA in de Tweede Kamer heeft ingenomen. Het wordt op 21 juni 2025 een pijnlijke nederlaag voor de voormalige voorzitter van de Tweede Kamer, die met haar medestanders in Rood Vooruit ook de pas werd afgesneden bij hun verzet tegen samensmelting met GroenLinks.
Onder het motto: de PvdA is dood, leve de sociaaldemocratie, wordt binnen de groep Rood Vooruit inmiddels nagedacht over de vorming van een nieuwe partij. ‘Vroeger of later zal die er zijn’, voorspelt voormalig PvdA-voorzitter Hans Spekman.
Rode Jet knapt af
Dat zal deze erfopvolgers nog niet meevallen, zo leert de socialistische geschiedenis. Als prominent partijbestuurder en strijder voor rechten van arbeiders en vrouwen, verlaat Henriëtte Roland Holst in 1911 de SDAP. De sociaaldemocratische idealen zijn haar niet marxistisch genoeg. Na vier partijloze jaren sticht Roland Holst de Revolutionair Socialistische Vereniging die al snel opgaat in de communistische partij. Daar knapt zij later af op de giftige atmosfeer. Einde partijpolitiek voor Rode Jet. De SDAP ging kort na de Tweede Wereldoorlog op in de PvdA.
Mocht Rood Vooruit zich wél doorontwikkelen tot een heuse sociaaldemocratische partij, dan kan die ook nog gaan wedijveren met GroenLinks/PvdA om de muzikale erfenis van de rode familie: de Internationale, uiteraard op tekst van Henriette Roland Holst. Hans Spekman kent die ongetwijfeld uit zijn hoofd.
Terwijl het landsbestuur volgens Frans Timmermans op apegapen ligt, pookt de gedoodverfde leider van de ‘grote linkse volksbeweging’ zijn achterban alvast op om er op 29 oktober een groot electoraal succes van te maken.
De peptalk van de slank en fit ogende Timmermans gaat er op deze tweede Pinksterdag bij de verzamelde leden van PvdA en GroenLinks in als Gods woord in een ouderling.
Hij wil vanuit eigen kracht ‘de hand uitsteken naar partijen in het politiek midden’. Want populistisch rechts moet hoe dan ook de pas af worden gesneden. Daar zijn alle partijgangers het in de volgestroomde Eindhovense poptempel Effenaar roerend over eens.
Dat de VVD samenwerking met Wilders en diens PVV inmiddels uitsluit, maar evenmin wil regeren met links, wordt later die dag bekend.
Beeldvorming, daar gaat het deze middag vooral om. Op last van de partijbobo’s wordt het al volgestroomde balkon in de poptempel ontruimd. Schouder aan schouder in de zaal zonder lege plekken moet Timmermans worden toegejuicht.
Fusie in ijltempo
De vervroegde verkiezingen komen als een zegen voor de partijbesturen van PvdA en GroenLinks om nu in ijltempo en zonder gedoe te fuseren.
Tegenstribbelende PvdA-mastodonten als oud-lijsttrekker Ad Melkert en oud-partijvoorzitter Hans Spekman, en niet te vergeten voormalig parlementariër en burgemeester Jan Boelhouwer uit Tilburg hebben het nakijken. Hun georkestreerde actie om de sociaaldemocratie van de ondergang te redden is een achterhoedegevecht.
Niemand heeft het meer over de Melkertbanen, een van de weinig geslaagde werkgelegenheidsprojecten die neoliberaal werden afgeserveerd. Met medewerking van de PvdA, die haar ideologische veren afschudde in vrijage met de VVD. Een mislukking met grote gevolgen.
Het uitruilkabinet Rutte 2 betekende de nekslag voor de PvdA als volkspartij. Dat is de erfenis van Diederik Samsom die als PvdA-voorman zijn Greenpeaceverleden uitgumde. Later herstelde hij dat. Als kabinetschef van Eurocommissaris Timmermans zette Samsom het Europees klimaatbeleid, de zogeheten Green deal, in de grondverf. Onder de nieuwe klimaatcommissaris, oud CDA-voorman Hoekstra, bladdert dat rap weer af.
Het PvdA-bloed stroomt bij Timmermans nog onverminderd door de aderen. ‘De sterkste schouders moeten de zwaarste lasten dragen’, grijpt hij in de Effenaar terug op het aloude mantra van Joop den Uyl.
Volop sociale beloftes
Sociale beloftes rijgen zich in zijn toespraak aaneen: het minimumloon verhogen, inkomensverschillen verkleinen, niet bezuinigen op de zorg en het onderwijs, de afbraak van ontwikkelingshulp ongedaan maken, de sociale huren bevriezen en de woningcorporaties componseren voor het verlies aan inkomsten.
Het geld lijkt bij Timmermans niet op te kunnen. Over zijn steunbetuiging aan een immense verhoging van de defensieuitgaven, wordt hij niet bevraagd. Over onvermijdelijke bezuinigingen gaat het deze middag evenmin. Dat is voor na de verkiezingen.
‘En hoe zit het met het klimaatbeleid?’, wil een Groenlinkser weten. Timmermans: ‘Dat moet aangescherpt. We zijn laat, maar niet te laat’. Populistisch rechts krijgt een veeg uit de pan: ‘eerst ontkennen ze het probleem en nu vinden ze dat het geen zin meer heeft om het aan te pakken’.
Boven het maaiveld
Als bestuurder steekt Timmermans met kop en schouders boven het Haagse maaiveld uit. Het premierschap is hem op het lijf geschreven. Na de val van het kabinet Schoof had hij als leider van de grootste partij na Wilders al een poging in die richting kunnen wagen. Door VVD,CDA, D66 en NSC uit te nodigen voor de vorming van een nieuwe coalitie. Opdat burgers niet worden opgezadeld met wéér een verkiezing die in dit verdeelde land niets oplost.
Maar dat deed Timmermans niet. Een gemiste kans om te laten zien dat hij wél het landsbelang plaatst boven het partijbelang en zijn daaruit voortvloeiende persoonlijke ambitie.
Met vervroegde verkiezingen gebeurt het omgekeerde. Die betekenen vooral kostbaar tijdverlies. De politieke kopstukken van nu gaan elkaar ook dan weer te lijf. Verschillen van mening worden opgeklopt en uitvergroot, zodat er na 29 oktober langdurig moet worden onderhandeld om er met elkaar uit te komen.
En al die tijd blijft het gemankeerde kabinet Schoof aan het bewind. Een aanfluiting voor de democratie.
In het gunstigste geval kunnen drie partijen een meerderheid vormen. Dat is Timmermans’ scenario, mits zijn partij de sterkste wordt en hij het premierschap kan claimen.
Dilan Yesilgöz is een serieuze concurrent voor ’s lands hoogste politieke ambt. Door de PVV als regeringspartner uit te sluiten heeft de VVD-voorvrouw alle kans om ontevreden kiezers weg te trekken bij Wilders. Want een stem op deze geïsoleerde populist is immers een verloren stem.
Wie het strengste asielbeleid ooit wil, moet juist nu VVD stemmen. Dat zal Yesilgöz in de aanloop naar 29 oktober uit en te na benadrukken. Om op deze manier straks de eerste vrouwelijke premier van Nederland te worden.
Geen zondebokpolitiek
In Eindhoven krijgt Timmermans de vraag of hij soms de ‘zondebokpolitiek’ van Duitsland en Engeland wil gaan volgen. Onder verantwoordelijkheid van sociaaldemocratische zusterpartijen worden asielzoekers en arbeidsmigranten daar het land uitgezet. Nee, dat wil Timmermans niet. ‘Wij moeten laten zien dat het wél goed kan en onze aanpak exporteren naar andere landen.’
De noodzaak van een humaan asielbeleid wordt aan het slot van de bijeenkomst, vanaf het podium hartstochtelijk bepleit door enkele kleurrijk uitgedoste Limburgers. ‘Minderjarige kinderen die hier zijn opgegroeid mogen onder geen beding het land uit worden gezet.’ Timmermans beaamt dat in volmondig Limburgs. Het daverende applaus liegt er niet om.
Op 28 juni 2024 hadden bestuurlijk en politiek Brabant het presentiegeld voor de geachte deskundigen in 19 provinciale adviescommissies met maar liefst 200 procent opgetrokken.
Een vergoeding van 135.14 euro per vergadering staat immers in geen verhouding meer tot ‘de zwaarte en omvang van de werkzaamheden’. Met zo’n fooi haal je als provincie geen deugdelijke deskundigheid meer binnen, zo is de overtuiging.
Ondanks een ‘brede inventarisatie in het voortraject’ was het ze in de toren van Maaskant aan de Bossche Brabantlaan collectief ontschoten dat een van deze organen, te weten de provinciale omgevingscommissie al langdurig passé is.
Zeven maanden later blijken ze daar alsnog ontwaakt: ‘Overwegende dat de provinciale omgevingscommissie provincie Noord-Brabant niet meer actief is, zodat de Verordening provinciale omgevingscommissie provincie Noord-Brabant kan worden ingetrokken’, verkondigt commissaris van de koning Adema in het Provinciaal Blad van 11 februari 2025 op Overheid.nl aan den volke.
In hun vergaderingen hebben bestuur en politiek deze opheffing als een hamerstuk afgedaan. Zand erover.
Het roemloze einde van een verdampte commissie staat symbool voor de verwaarlozing van de ruimtelijke ordening als serieuze overheidstaak. In gang gezet door een ingrijpende wetswijziging waarmee deze tak van sport in 2018 werd uitgekleed.
In Den Haag verdween nadien het ministerie van volkhuisvesting en ruimtelijke ordening, waarmee ook de woningnood van nu werd ingeluid.
De provincies verloren hun ruimtelijke supervisie over de gemeenten. Geen streekplan meer dat in Brabant vooral het buitengebied beschermde tegen ongebreidelde verstening. Einde van de provinciale beslissingsmacht om gemeentelijke bestemmingsplannen goed dan wel af te keuren. Opheffing ook van de provinciale planologische commissie (ppc) die het provinciebestuur over al die plannen adviseerde. Daarin zaten onder andere rijksinspecteurs die namens allerlei ministeries waakten over het ruimtelijk beleid in Brabant.
De ppc vergaderde in het openbaar waardoor zichtbaar werd hoe de hazen liepen. Dat was te danken aan CDA-coryfee Pieter van Geel, de ambitieuze gedeputeerde voor ruimtelijke ordening die later staatssecretaris van milieu en vervolgens voorzitter van de CDA-fractie in de Tweede Kamer werd. De slimme Van Geel kweekte daarmee publieke belangstelling voor zijn beleid.
Botsende meningen
Menige spraakmakende discussie in de ppc, waar ook de vereniging van Brabantse gemeenten, boerenorganisatie ZLTO en de Brabantse Milieufederatie hun partij meebliezen, tekende ik als verslaggever op in Brabants Dagblad. Botsende meningen over controversiële plannen als de uitbreiding van pretpark De Efteling in Kaatsheuvel met luxe appartementen in het bos, en aanleg van de Gementweg door de unieke stadsrand van Den Bosch.
Doorgaans sloot de commissie compromissen met gedeputeerde Van Geel en diens vele ambtenaren die al die plannen toetsten op hun ruimtelijke impact en daarover met gemeenten afspraken maakten. Het Brabants poldermodel kreeg daarmee een gezicht naar de samenleving.
Voorgoed voorbij
Die tijd is voorgoed voorbij. De rijksinspecties zijn afgeschaft, het provinciale leger van ambtelijke plantoetsers is uitgedund en de ppc verruild voor de provinciale omgevingscommissie (poc). Deze club adviseert echter niet meer over ruimtelijke plannen die de burger rechtstreeks raken en komt daardoor nauwelijks nog in de publiciteit, ook al vergadert zij in het openbaar.
Van Geel voorzitter omgevingscommissie
Maar dan, in de zomer van 2015, is er opmerkelijk nieuws: Pieter van Geel treedt aan als nieuwe voorzitter van de poc die gaat opereren binnen de kersverse Stichting BrabantAdvies. Dit ‘eigentijdse’ adviesstelsel is bedacht door commissaris van de koning Wim van de Donk. Als voormalig voorzitter van de wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid weet Van de Donk hoe je zoiets moet aanpakken.
Diens gelouterde partijgenoot Van Geel wordt ook binnengehaald om samenhang te kweken met twee andere adviescommissies die BrabantAdvies inlijft: de provinciale raad voor de volksgezondheid en de sociaal economische raad Brabant.
Voorzitter Van Geel krijgt speciale bevoegdheid om de leden van zijn eigen commissie zelf uit te kiezen. Dit gezelschap van ‘onafhankelijke deskundigen’ blijkt bovendien te zijn opgeschaald tot provinciale raad voor de leefomgeving (prl).
De advieselite
Van het royaal gesubsidieerde BrabantAdvies krijgen de prl-leden met alle andere deskundigen binnen de stichting een presentievergoeding waar ook provinciale bestuurders en politici recht op hebben. Die 200 procent was voor deze advieselite dus al in 2015 geregeld, in tegenstelling tot de 18 provinciale commissies die buiten BrabantAdvies opereren en pas in 2024 worden bediend.
Met de komst van de raad voor de leefomgeving verdwijnt de provinciale omgevingscommissie. Via de achterdeur, want de statuten van BrabantAdvies kennen alleen de poc en geen prl. De provinciale verordening voor de poc wordt zelfs aangepast om deze commissie binnen de stichting te laten funcioneren.
Niet meer in het openbaar
Artikel 9 van deze verordening schrijft onverminderd voor dat de vergaderingen van de poc openbaar zijn. Daar is bij de prl geen sprake van. Want in de interdisciplinaire structuur van BrabantAdvies past geen openbare totstandkoming van adviezen. Openheid volgt pas nadat de geleerden hun pap binnenskamers hebben gestort en aan het provinciebestuur uitgeserveerd.
Vanwaar deze wonderlijke constructie?
Brabant houdt haar poc in stand zolang er wettelijk een provinciale omgevingscommissie bestaat. Daar komt weliswaar een eind aan met de op stapel staande Omgevingswet, maar zover is het dan bepaald nog niet. Dit nieuwe vehikel knoopt allerlei vergunningen aan elkaar zodat de burger nog maar bij één loket zou hoeven aan te kloppen. Dit Haagse verkooppraatje blijkt een fabel en verhult een uiterst ingewikkelde operatie, waar in overheidsland zoveel koffie over wordt gezet dat de Omgevingswet pas met grote vertraging het licht ziet. Ook deze wet verlost burgers niet van de bureaucratie, zo is al wel duidelijk.
Kort voordat de Omgevingswet uiteindelijk in werking treedt, neemt Van Geel na acht jaar afscheid als voorzitter van de raad voor de leefomgeving. ‘Onze adviezen zijn primair gericht op het provinciebestuur, de enige opdrachtgever. Maar in brede zin ben je er voor de Brabander’, blikt Van Geel eind 2023 terug in een interview met het provinciale personeelsblad PIB.
Maar waar is de Brabander dan?, luidt de prangende vraag van de interviewer.
Van Geel wijst op het abstractieniveau van de provincie dat het lastig maakt om burgers direct bij het ruimtelijk beleid te betrekken. ‘Het gaat immers niet over hun directe leefomgeving, gemeente of wijk’.
In het interview verwijst Van Geel ook nog naar het verleden toen hij daar als gedeputeerde wél over ging. In openbare samenspraak met allerlei belangengroepen.
Meester van het compromis
Als beroepsvoorzitter toont Van Geel zich ook in de raad voor de leefomgeving een meester van het compromis. Bij zijn afscheid wordt hij dan ook uitgeroepen tot provinciaal ereburger. Daarmee is voor hem de cirkel in Brabant rond.
Als gedeputeerde stond Pieter van Geel aan de lat voor het provinciale groeiklassenbeleid. Hij moest de alsmaar uitbreidende dorpen ( de zogeheten witte schimmel) en daarmee de verstedelijking van het Brabantse platteland een halt zien toe te roepen.
Over grenzen aan de ruimtelijke groei gaat het thans ten provinciehuize nauwelijks meer.
De Brabantse waterschappen maken vrijwel geen kans op een vergoeding van schade die zij zouden lijden als gevolg van het stikstofslot dat sinds maart 2023 provinciaal van kracht is.
Het bestuur van Brabant geeft daarmee als regel geen toestemming meer voor projecten die stikstof uitstoten en daarmee schade toebrengen aan kwetsbare Brabantse natuur die door een overmaat aan stikstof al in slechte staat verkeert.
Het afwijzen of afleggen van aanvragen voor natuurvergunningen door de provincie is weliswaar juridisch aanvechtbaar maar geeft slechts beperkt zicht op een schadevergoeding.
Dit blijkt uit onderzoek dat de waterschappen het advocatenkantoor Hekkelman in 2023 hebben laten uitvoeren. Dit rapport is recent door het dagelijks bestuur van waterschap Brabantse Delta vrijgegeven, op verzoek van de fractie Natuurterreinen die de beheerders van grote Westbrabantse natuurgebieden in dit waterschap vertegenwoordigt.
Aanleiding voor het onderzoek van Hekkelman was de strop van vier miljoen euro voor het waterschap Aa en Maas. Dat mocht in 2023 vanwege het stikstofslot niet beginnen met een ingrijpende renovatie van de rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi) in Oijen.
De schade voor Aa en Maas vloeide voort uit een claim van de aannemer die al onherroepelijk voor dit project van 93 miljoen euro was gecontracteerd terwijl de benodigde vergunningen nog niet rond waren. Een dergelijke opschortende voorwaarde hoort tot de maatschappelijke plicht van de opdrachtgever om schade te voorkomen en te beperken, zo schetst Hekkelman.
Rapport Berenschot
Het advocatenkantoor keek niet zelf naar de kwestie Oijen. Dat deed wél het organisatie-adviesbureau Berenschot, in opdracht van Aa en Maas. Het bestaan van dit onderzoek wordt bevestigd door het bestuur van Brabantse Delta aan de fractie Natuurterreinen die het had opgevraagd maar niet te zien krijgt. Aa en Maas zweeg er tot dusver over en weigert dit rapport met Brabantse Delta te delen, aangezien het ‘vooralsnog’ om een concept gaat, zo wordt gesteld.
Vast staat evenwel dat dit waterschap geen schadevergoeding eiste van het provinciebestuur. Dat verleende begin 2024 alsnog vergunning voor het Oijense project en gedoogde bovendien dat het renovatiewerk vooruitlopend hierop kon beginnen. De financiële strop voor Aa en Maas werd doordoor niet nóg groter.
Nog steeds een risico
Door het stikstofslot lopen de waterschappen het risico geen vergunning meer te krijgen voor projecten die nodig zijn om uiterlijk 2027 te kunnen voldoen aan Europese eisen in de Kaderrichtlijn Water (KRW) om de kwaliteit van oppervlakte- en grondwater fors te verbeteren.
Ook voor dergelijke werkzaamheden in of nabij Europees beschermde Natura 2000-gebieden is veelal een natuurvergunning nodig die slechts onder strikte voorwaarden op basis van uitgebreid onderzoek mag worden verleend. De Raad van State heeft de eisen hiervoor intussen verder aangescherpt.
Vergunningprocedures kosten hierdoor steeds meer tijd en leiden tot vertragingen die Brabant in conflict brengen met de Kaderrichtlijn.
Rivieren als de Maas, de Dommel, de Aa en de Mark die zijn vervuild met onder meer bestrijdingsmiddelen en een grote reeks chemische stoffen, beter bekend als PFAS, dreigen daardoor niet op tijd opgeschoond te worden. Dat is slecht voor het milieu én de Brabantse natuur die verdroogt door grootschalige grondwaterwinningen.
Hekkelman wijst erop dat de provincie conflicten met natuurregels kan oplossen door KRW-maatregelen die stuiten op het stikstofslot op te nemen in de beheerplannen voor Natura 2000-gebieden. Daardoor kunnen allerlei waterverbeteringsprojecten toch worden uitgevoerd. Het advocatenkantoor raadt de waterschappen aan hierover afspraken met het bestuur van Brabant te maken.
