‘In een land waar de toekomst
Vecht met het verleden
Ver van hier
In onrustige steden
Ver van dit strand‘

Fragment uit een lied waarmee Stef Bos in 2001 zijn gevoelens bezingt over Witsand, een schilderachtig badplaatsje aan de Zuidafrikaanse zuidkust.

Witsand ligt op ruim drie uur rijden van Kaapstad waar de Nederlandse zanger semipermanent woont en de misdaad welig tiert.

‘En ik volg mijn schaduw langs een eindeloos strand, waar je omkijkt en ziet hoe je sporen verdwijnen’.

Bos werd er melancholisch van.

Hij had dan ook puik weer tijdens zijn kortstondige verblijf in Witsand. En dat moet je treffen. Vrienden van ons in Heidelberg belden bij stralend weer voor de zekerheid eerst naar het strandpaviljoen aldaar om te voorkomen dat ze 40 kilometer later in dichte zeemist weer moesten omkeren.

‘Waarom zou je in het toeristische Witsand gaan wonen? Dure huizen, ook in onderhoud, en zeer wisselvallig weer.’

Ik hoor het P. W. Hoffman nog zeggen toen wij in het kantoor van deze plaatselijke procureur de aankoop van onze volgens Hoffman spotgoedkope bungalow in Heidelberg bezegelden. De huizenmarkt was toen op een dieptepunt.

Vierentwintig jaar later tekenen wij in hetzelfde kantoor voor de verkoop van onze vakantiewoning ‘Sonop Heights‘ in een ingetogen villawijk met prachtig uitzicht op de Langeberge.

Voorgoed voorbij zijn de vele warme lente- en zomerdagen die wij doorbrachten in onze fraai begroeide en vogelrijke tuin. Vaste broedplaats voor hadeda’s, de gevederde schreeuwers, en voor vinken die onze oude zilvereik behangen met vernuftig gebouwde nesten. Steeds weer wordt slechts één nest door het vrouwtje goedbevonden om de kuikens ter wereld te brengen.

Parelhoenders met hun jonkies struinen door onze tuin.

Onvergetelijk was het ene bezoek van een oehoeënde uil, vrijwel onzichtbaar vastgekleefd tegen de stam van onze prachtige akkerboom. Helaas werd deze boom later ziek. Het dode geraamte waaide vervolgens om.

De uil op deze foto tref ik aan op een van mijn laatste ochtendwandelingen door het Heidelbergse buitengebied. Onbeweeglijk langs de kant van een doodstille weg, de vleugels gespreid, één oog dicht. Dat ziet er niet goed uit. Twee dagen later ligt hij er weer, net zo en op precies dezelfde plek. Daarna niet meer gezien. Toch een goed teken?

Voorbij zijn deze wandelingen op het snijvlak van nacht en dag, door heuvelachtig cultuurlandschap, in maanlicht met de zon op komst. Vogels ontwakend in fijnbos, blatende schapen en loeiende koeien marcherend door het veld. Soms jumpt een springbokkie over de weg.

Een karakteristiek fijnbosveld. Droogtebestendige natuur aan de dorpsrand

Jaren-vijftig-atmosfeer

Heidelberg ademt een atmosfeer die doet terugdenken aan onze jaren-vijftig-jeugd. Overzichtelijk en gemoedelijk. In 24 jaar is hier weinig veranderd. Een dorp zonder groeistuipen. Omringd door boerenland zonder industrie. Evenmin een toeristische hotspot.

Dit bord herinnert nog aan de tijd dat  Heidelberg een levendig spoorknooppunt was. Ingenieurs van de spoorwegen vestigden zich in nieuwe huizen op de heuvel achter het station waar treinen af en aan reden. Dat was goedkoop openbaar vervoer waarmee ook arme mensen mobiel konden zijn. Het verval kwam pijlsnel na afschaffing van de apartheid. Vrijwel al het vrachtvervoer in Zuid-Afrika gaat nu over de weg en zonder auto ben je meestal aangewezen op private taxibedrijven die voor velen te duur zijn. Het luid fluitende  goederentreintje dat  Heidelberg nog af en toe passeerde verdween in 2025 van het spoor.

In en om Heidelberg wordt slechts incidenteel bijgebouwd, vooral vanwege een structureel tekort aan drinkwater. Dat water komt uit de dam in de Duiwenhoksrivier die ook het toeristische Witsand en het dorpje Slangrivier bedient. Vrijwel iedere zomer slaat de droogte toe en wordt het waterverbruik aan banden gelegd. Met regenwater dat vanaf ons dak twee grote tanks in stroomt, blijft de tuin in leven.

Bob Marley in onze tuin

Onze vaste tuinwerker en klusjesman Hannes loopt tijdens zo’n waterbeperking af en aan met de gieter. Met zijn dreadlocks is deze taaie oud-militair plaatselijk een unieke verschijning. In de volksmond noemt men hem Bob Marley, naar de Jamaicaanse rastaman en reggaemusicus die hij adoreert.

‘Maar is het daar bij jullie dan niet onveilig?’

Die vraag wordt vaak gesteld op basis van summiere berichtgeving in de Nederlandse media over excessief bendegeweld in Zuid-Afrika.

Maar Heidelberg heeft geen bendes.

De criminaliteit beperkt zich hier voornamelijk tot incidentele inbraken door plaatselijke gauwdieven. Zij zoeken naar sluiproutes om het bastion van betraliede buitendeuren en (openslaande) ramen binnen te dringen.

Deze pronte beveiliging is noodzakelijk om je huis ook in dit vredige dorp te kunnen verzekeren. Een milde vorm van zelfbescherming in vergelijking met Kaapstad waar kapitale panden worden omringd door hoge hekwerken die permanent onder stroom staan. Achter deze bolwerken beschermen de welgestelden zich tegen gewelddadige overvallen waarbij onverbiddelijk met scherp wordt geschoten.

Opzienbarend in onze contreien was de aanval op een bejaard Nederlands echtpaar. Logerend op een hoeve in de buurt van Swellendam werden zij overvallen door drie met stokken gewapende mannen. ‘Groot kommer onder inwoners, nie net in die dorp nie maar oor die hele provincie’, kopte het regionale weekblad Forum. Een week daarvoor waren twee andere bejaarden afgetuigd door vermoedelijk dezelfde mannen.

Een aanlokkelijke advertentie

Dat wij begin 2oo2 terechtkomen in Heidelberg is te danken aan een aanlokkelijke advertentie in de Cape Times, de stedelijke ochtendkrant die wij na aankomst op de luchthaven van Kaapstad aanschaffen. Een fraai ogende bungalow wordt aangeprezen bij liefhebbers van rust, natuur en landschap.

Na eerst te hebben rondgeneusd in andere Westkaapse dorpen, besluiten wij koers te zetten naar het dorp met die Duitse naam. Ter plaatse volgt een uitgebreide inspectie van officieel te koop staande en onderhands aangeboden panden. Maar het geadverteerde huis blijft overtuigend de beste keus.

Fascinatie voor de struisvogel

De inspirator voor dit huizenproject is Lidy, mijn vrouw die bovendien de struisvogel koestert. Deze fascinatie brengt ons veelvuldig naar Oudtshoorn in de Klein Karoo, de halfwoestijn waar deze bijzondere loopvogel industrieel voluit wordt benut. Lidy liet daar naar eigen ontwerp platte dusters van struisvogelveren maken, die zij via li design aan de mens bracht.

En zo groeide de West-Kaap voor ons uit tot een aantrekkelijke verblijfplaats op het zuidelijk halfrond om daarmee aan de donkere winters in het noorden te ontsnappen. Grote provincie, drie keer Nederland, in een groot land waar veel aan de hand is sinds de vreedzame machtswisseling die Nelson Mandela en het ANC in 1994 aan het bewind brachten.

Vanuit Nederland vlieg je in dezelfde tijdzone en dus zonder jetlag rechtstreeks met KLM naar Kaapstad. En vandaar per huurauto naar het uitgestrekte Kaapse platteland waar naast Engels nog veelal Afrikaans wordt gesproken. Een fascinerende mengelmoes waar wij ons als Nederlandse taalminnaars zeer verwant mee voelen. Het Afrikaans leest ook heerlijk weg. Kranten, bladen en boeken. We hebben er volop van genoten!

Johannesburg-Kaapstad

Eind 2001 maakten wij toeristisch kennis met Zuid-Afrika tijdens een georganiseerde busreis van Johannesburg naar Kaapstad, de stad waar mijn schoonmoeder zaliger 100 jaar geleden als peuter aanmeerde. Terugvarend naar Nederland vanuit Indonesië waar zij ter wereld kwam en haar vader schoolhoofd in Soerabaja was.

Het Kaapse verversingsstation van de Verenigde Oostindische Compagnie werd halverwege de zeventiende eeuw gesticht door Jan van Riebeeck. Hiermee begon de Nederlandse kolonisatie van Zuid-Afrika, die uiteindelijk resulteerde in een door witte Afrikaners gedicteerde apartheidsstaat.

Ook onze villawijk in Heidelberg is daar het resultaat van, zo kom ik na enige jaren aan de weet. ‘Waar jouw huis staat, woonde ik vroeger’, zegt een aardige gemeente-ambtenaar met wie ik aan de praat raak. ‘Maar ik ben gecompenseerd’, voegt hij er geruststellend aan toe.

Het ene Heidelberg

Heidelberg-West is een ruim opgezet dorp volop vrijstaande woningen met flinke tuinen, opdoemend achter een grote pleisterplaats langs de snelweg N2, de hoofdroute tussen Kaapstad en de populaire vakantieoorden aan de zuidkust.

Pontificaal middelpunt ter plaatse is de Nederduits Gereformeerde Kerk (foto lidemari), het in de Kaap dominante kerkgenootschap dat Van Riebeeck binnenbracht uit de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Het Westdorp omvat verder een hogere school van allure, een negen holes golfbaan, een gemeentekantoor met ‘stadsaal’, openlucht zwembad, fraaie bibliotheek, winkels voor allerlei levensbehoeften, één overgebleven bank, bejaardenhuis, een vernieuwd rugbystadion dat zich royaal vult bij wedstrijden van de talenvolle lokale strijders, een goede apotheek, twee deeltijdtandartsen en nog één huisarts op leeftijd. Dit Heidelberg is nog steeds hoofdzakelijk het domein van witte mensen.

Het andere Heidelberg

Een ander verhaal is Heidelberg-Oost, aan de andere kant van de snelweg. Dichtbevolkt met ‘bruin-Afrikaners’ die gebruik maken van eigen voorzieningen zoals een basisschool en middelbare school, verschillende kerken, een moskee, bibliotheek en een medische kliniek waar nog slechts één arts in deeltijd praktijk houdt.

De ballotage is daar in handen van verpleegkundigen die bepalen wie tot deze dokter worden toegelaten. Patiënten met acute aandoeningen en zonder eigen vervoer gaan per ambulance naar het ziekenhuis, 30 kilometer verderop in de centrumplaats Riversdal.

Beide dorpsdelen hebben een totaal verschillende cultuur.

Zij zijn boven de snelweg verbonden met een voetgangersbrug waarover Oostdorpers dagelijks naar hun werk lopen: bij de gemeente, in de grote Spar-supermarkt, bij de boerencoöperatie Agri Land, in huizen en tuinen van de ‘witten’, op het boerenland, bij aannemers en twee grote tankstations.

Schapenkudde in het droge veld met de Langeberge als decor

Te weinig werk voor te veel mensen

Er zijn echter te weinig banen voor te veel mensen. De plaatselijke melkfabriek houdt er eind 2025 ook nog eens mee op. Alle 40 lokale arbeiders staan op straat. Eén activistisch gemeenteraadslid tracht het tij nog te keren, maar bestuurlijk blijft het oorverdovend stil.

Aan industriepolitiek doet het bestuurlijk gezag niet in Heidelberg. Gesneuveld als zelfstandige gemeente bij de herindeling van 2000, raakt het dorp ondergesneeuwd in de bulkgemeente Hessequa, waar het rijke Stilbaai de eerste viool speelt.

Een serieuze suggestie van enkele lokale prominenten om in Heidelberg langs de snelweg N2 gemeentegrond in te zetten voor werkscheppende bedrijven wuifden de beleidsmakers in Riversdal weg.

De enige (bestendige) industrie in Heidelberg verwerkt lokaal afgegraven zwelklei tot waterdicht bentoniet, waarmee onder meer dammen, kanalen en vuilstortplaatsen worden afgedicht. Een suggestie mijnerzijds om met dit spul ook de lokale vuilstort hermetisch af te sluiten en daarmee brandstichterij en (lucht)vervuiling te voorkomen, bleef onbeantwoord.

Ten voordele van Hessequa spreekt dat zij al jaren tot de financieel allerbest bestuurde gemeenten van Zuid-Afrika behoort. Vrijwel alle huishoudens zijn aangesloten op het drinkwater- en elektriciteitsnet. Herbruikbaar afval wordt gescheiden ingezameld en al het afval iedere week opgehaald. Hessequa staat hiermee model voor de algehele situatie in de West-Kaap waar het doorgaans beter toeven is dan in andere Zuidafrikaanse provincies.

Leven met een uitkering

Niettemin zitten veel Oostdorpers in Heidelberg werkloos thuis met één of andere uitkering waarmee de overheid hun armoede dempt. Zo leven veel families al generaties bij, met en naast elkaar. Na de middelbare school is er voor weinig jongeren een vervolgopleiding.

Uitblinkers proberen na hun examen met staatssteun een plaats te bemachtigen op een van de universiteiten. Dan moet je geluk hebben, want er zijn veel te veel aanmeldingen voor veel te weinig studieplekken. In het slechtste geval raakt je aanmelding zoek en verblijf je ook als bollebof in het luchtledige, zoals wij van nabij meemaakten.

Loodgieter Okidoki

Ambachtelijke opleidingen zijn uit het onderwijssysteem wegbezuinigd. Onze loodgieter Jeffrey was nog een ambachtsman van de oude stempel. Goed opgeleid, met wijze opvattingen over leven en maatschappij. Maar ‘Okidoki’ zoals de volksmond hem naar zijn stopwoord vernoemde, raakte op leeftijd en overleed in stilte.

Zijn zoon die hij het loodgietersvak bijbracht, nam het in Heidelberg niet van Jeffrey over en verdient zijn brood elders in de West-Kaap. Dat doet ook Uys, onze jonge huisarts die zichzelf in de kuststad Mosselbaai medisch doorontwikkelde.

In een krot langs de snelweg

Jeffrey bezat een vrijstaand huis in het Oostdorp dat er goed uit zag. Hoe anders was daar de situatie voor Maria. Op een heuvel tegen de snelweg huisde zij met haar moeder en opgroeiende dochter in een schamel stenen optrekje met lekkend dak. Dit krotje staat op het achtererf van een vrijstaande woning, waar een leraar aan de Oostdorpse middelbare school en zijn gezin hun betere leven leefden. Maria hield daar dagelijks hun huis schoon en zorgde voor de opgroeiende kinderen.

‘Pure uitbuiting en nog wel door je eigen mensen’, constateerde een parlementslid uit een naburig dorp dat zich in 2012 op mijn verzoek over deze schrijnende situatie boog.

Maria is op dat moment na jaren op de wachtlijst eindelijk aan de beurt voor een staatswoning. Maar die krijgt zij niet, hoewel in het Oostdorp nog een paar panden leeg staan. Het gemeentelijk hoofd volkshuisvesting die ik over deze kwestie benader, legt in alle vriendelijkheid uit dat er panden in reserve moeten blijven voor landarbeiders die hun baan en huis op een boerderij zouden verliezen.

Eindelijk een beter huis voor Maria

Maria moet wachten op een volgend woningproject dat in het Oostdorp op stapel staat. Vier jaar later is het eindelijk zover. De manager houdt woord en wijst Maria geheel volgens de regels een versgebouwd vrijstaand huisje toe. Een beter leven breekt aan en dat ervaart zij nog steeds.

Sindsdien is in Heidelberg-Oost amper nog iets bijgebouwd. Met als gevolg dat het aan de dorpsrand ritselt van de informele optrekjes. Daar verblijven ook uit den vreemde teruggekeerde Heidelbergers, alsmede instromers uit de aangrenzende provincie Oost-Kaap en zelfs uit Malawi.

Op een broodnodig nieuw sociaal woningbouwproject in het Oostdorp ontbreekt elk zicht.

Heidelberg raakt gewild

In het witte deel van Heidelberg stijgt ondertussen de marktwaarde van bestaande woningen. Het dorp is gewild bij ouderen uit Kaapstad en andere delen van Zuid-Afrika die zoeken naar een betaalbare woning in een vredige omgeving. Want Heidelberg is nog steeds een stuk goedkoper dan dorpen in haar omgeving, zoals de badplaatsen Witsand en Stilbaai waar het wemelt van de kapitale landhuizen.

Dit dorp is echter niet voor iedere nieuwkomer geschikt. ‘Weinig te beleven hier’, klaagde eens een verse buurtbewoner die het ruige Johannesburg was ontvlucht. Hij kon in de stilte niet aarden en vertrok vrij snel naar veilig vertier elders.

Voor ons was Heidelberg een ideale vakantieplek, ook als uitvalsbasis voor menige trip landinwaarts. Een effectieve onderbreking van mijn drukke bestaan als provincieredacteur van Brabants Dagblad was. Want politieke verslaggeving die ik daarbij combineerde met onderzoeksjournalistiek vraagt veel tijd. 

Dit  bord sierde jarenlang ons zonovergoten terras aan de hooggelegen Sonoplaan. Met zijn kunststukje in houtbewerking gaf Lance het huis een  treffende naam.  Zijn vrouw Lettie was de plaatselijke makelaar die deze vrijstaande bungalow aan ons verkocht. Beide dierbare vrienden zijn helaas overleden. Als tastbare herinnering  aan hen en aan onze Heidelbergse jaren schroefden wij het bord van de muur en namen het mee naar Brabant.

Het treft dan ook dat de vakantievreugde op Sonop Heigts twee keer wordt opgeschroefd met mijn nominatie voor een nationale journalistieke prijs. In 2002 voor ‘Boven de Wet’, een grote serie verhalen over dubieuze bouwprojecten ten gunste van vermogende Brabantse burgers. En in 2008 voor een reeks gouden handdrukken die de provincie Noord-Brabant bovenwettig verstrekte aan vooral leidinggevende ambtenaren van wie zij afwilde. Met de onthullingen hierover win ik De Tegel.

Wederom op vakantie in Heidelberg hakken wij voorjaar 2015 de knoop door over mijn vertrek bij Brabants Dagblad. Kort daarvoor is de krant overgenomen door De Persgroep, samen met de andere regionale dagbladen van het zieltogende Wegener dat eerder was verkwanseld aan de Engelse investeringsmaatschappij Mecom.

Als voorzitter van de BD-redactieraad en van het Wegener waakhondenberaad had ik mij de maanden ervoor stevig verzet tegen het snode voornemen van de nieuwe Belgische eigenaren om de regionale redacties onverwijld verder uit te kleden.

Afspraken over voortzetting van mijn journalistieke onderzoekswerk vallen in deze hectische tijden niet te maken. En De Persgroep wilde graag af van dure oudere redacteuren.

In de Heidelbergse zon tel ik mijn knopen. Dit is hét moment om er met opgeheven hoofd een punt achter te zetten. Wikkend en wegend onderteken ik op Sonop Heigts uiteindelijk de arbeidsrechtelijke overeenkomst waarmee De Persgroep mijn overbodigheid bevestigt.

Elf jaar na mijn vertrek bij de krant sluiten wij ook het hoofdstuk Heidelberg én Zuid-Afrika af.

Voordat het huis op afstand een blok aan ons oudere been dreigt te worden, weet Nikkie, onze innemende plaatselijke makelaar, Sonop Heights in een mum van tijd te verkopen.

Kort daarvoor zijn onze naaste buren Jannette en Dup al uit Heidelberg vertrokken. Zij hebben zich al die jaren met toewijding bekommerd om huis en tuin als wij er niet waren. Gepensioneerd als bibliothecaresse en leraar verkasten zij naar een prachtig ‘aftreeoord’ in Oudtshoorn, op ruim twee uur rijden van Heidelberg. In hun nieuwe domicilie nemen wij eind maart 2026 in dankbaarheid afscheid van onze geliefde buren.

Afscheid onder tijdsdruk

Ook het daaropvolgende bezoek aan twee andere dierbare vrienden, Barthlo en Esna in Clanwilliam, staat in maart 2026 onder forse tijdsdruk van ons finale vertrek uit Zuid-Afrika.

Als gevolg van de kort daarvoor uitgebroken oorlog tussen de VS en Iran ontstaat hier en daar schaarste aan de benzinepomp en zijn er ook berichten over mogelijke tekorten aan kerosine.

Om het zekere voor het onzekere te nemen, besluiten wij vervroegd af te reizen. Vers in het geheugen zitten nog de gebeurtenissen van maart 2022. Met het coronavirus op de hielen konden wij Zuid-Afrika op het nippertje verlaten. Enkele dagen later ging het land volledig op slot. Het werd een beklemmende terugtocht naar Brabant waar het openbare leven ook al op apegapen lag.

In april 2010 moesten wij in Kaapstad nog linksomkeerd maken toen een grote vulkaanuitbarsting in IJsland het vliegverkeer in Europa lamlegde. Met als gevolg een verlengde vakantie op Sonop Heights. Welk één vreugde!